شهر تاریخی حریره یا دره پرتقالی‌ها در جزیره کیش

به گزارش اطلاعات آنلاین، جزیره کیش که در بخش شمال شرقی خلیج فارس قرار دارد به دلیل داشتن ویژگی های منحصر به فرد طبیعی و جغرافیایی از زیبایی خاصی برخوردار است.

کیش جزیره ای بیضی شکل است که بر اثر انباشته شدن توده های آهکی و مرجانی شکل گرفته است. تقریباً مسطح و هموار است و در آن کوه و عوارض طبیعی دیده نمی شود. جزیره کیش که دارای جاذبه های توریستی و سیاحتی جالب توجهی است، ۱۵ کیلومتر طول و ۷ کیلومتر عرض دارد. لازم به یادآوری است که این جزیره از دیرباز به دلیل داشتن آب آشامیدنی شهرت داشته و یکی از علل تداوم زندگی از دیرباز در کیش، وجود منابع آب آشامیدنی در این جزیره بوده است. این نکته از لحاظ باستان شناسی بسیار اهمیت دارد، چرا که بقایایی از انواع مختلف روش های استفاده از آب های آشامیدنی در کیش چه در داخل شهر حریره و چه در حول و حوش آن، به ویژه بخش تأمین آب شهر در جبهه جنوب شرقی حریره وجود دارند که نیازمند پژوهش های مشترک باستان شناسان  و آب شناسان هستند.

شهر حریره که به آن «حراره» هم می گویند در قدیم با همان نام جزیره شناخته می شده است و به آن شهر کیش می گفتند. شاید کتاب «فلات قاره و جزایر خلیج فارس» نوشته «اسماعیل نورزاده بوشهری» که در سال ۱۳۳۸ منتشر شده است نخستین منبعی باشد که نامی جز نام خود جزیره به این شهر داده است و از آن با نام «حریرا» یاد می کند.

احتمالاً به دلیل سرسبزی حریرگونه این بخش از جزیره به آن حریره می گویند. در روزگاری که راه ابریشم در اوج آمد و شد تجار و جهانگردان بود شهر حریره هم بندری مهم و مرکزی به حساب می آمد که ارتباط بین چین و هند با ایران و اروپا را برقرار می کرد؛ چرا که این شهر در مسیر راه دریایی ابریشم (حریر) قرار داشته است. شاید هم به این دلیل حریره نام گرفته باشد.

شهر حریره اکنون از پشته ها و تپه های سنگی و خاکی تشکیل شده که بر اثر تخریب عناصر معماری و فرو ریختن منازل و اماکن مسکونی، تجاری و کارگاهی یک شهر بزرگ بندری قدیمی به وجود آمده است. عوامل طبیعی نیز در فرسایش ساختار معماری آن بی تأثیر نبوده اند؛ باران های سیل آسای موسمی و رطوبت مداوم، همچنین آفتاب تند و تیز ناحیه خلیج فارس شهر را از شکل اصلی خود خارج کرده اند.

شخصی که به عنوان بازدید کننده نمای این شهر دیدن می کند به سختی می تواند نقشه واضحی از معماری شهر را در ذهن ترسیم کند. به ندرت می توان تاق ها و سقف های سالم خانه های گذشته را دید، جز در مواردی که پوشش های تاقی شکل سنگی یا خیز تاق ها از گزند تخریب در امان مانده است. این بخش ها را می توان بدون خاکبرداری مشاهده کرد. البته باید به این نکته هم اشاره کرد که معماری شهر حریره منسجم و محکم نبوده و در مجموع می توان همین امر را دلیل اصلی ویرانی شهر دانست.  

شهر حریره یک شهر بندری و متمرکز، با معماری برون گرا بوده است و بر خلاف دیگر شهرهای تاریخی ایران معماری دفاعی و درون گرایانه نداشته است. ساختار این شهر با کیش امروزی که به صورت شهرک های منفرد و غیر متمرکز ساخته شده است تفاوت دارد. احتمالاً این شهر فاقد دیوار دفاعی بوده و فقط در جهت دریا، برای مسدود کردن خلیج ها و ورودی بندرگاه ها دیواری به قطر ۸ متر و به طول دهانه خلیج ها از لاشه سنگ، ملاط و ساروج بنا شده که امروزه بقایای آن موجود است. این دیواره هم به صورت سد عمل می کرده و آب های سطحی و سیلابی را در آبگیر پشت خود جمع می کرده و هم راه نفوذ از دریا را می بسته است.

مانند هر شهری حریره نیز دارای حمام، همراه گرمخانه و خزینه، بخش کارگاهی و صنعتی و البته عمارت های اعیانی است. البته باغ ها و نخلستان های آباد نیز در این شهر وجود داشتند. وجود باغ دایری به نام «باغ شیخ» گواهی بر پیشینه دیرینه باغداری در کیش است.

به نظر می رسد که حمام این شهر در نوع خود از قدیمی ترین حمام های ایران باشد. بعد از کشف و شناسایی آن باستان شناس ها به این نتیجه رسیدند که بنا مربوط به دو دوره تاریخی متمایز و مجزا است: دوره ایلخانی و دوره تیموری. در کف گرمخانه تکه سفال هایی ساده و لعاب دار مربوط به دوره ایلخانی کشف شده که بقایای ظروفی بوده که در حمام استفاده می شده است.

بی تردید کاوش های باستان شناسی منجر به کشف اشیا بسیاری با کاربردهای متفاوت شدند. سفالینه ها، سلادن ها، شیشه، گچبری ها و بالاخره  قطعات و اشیا فلزی یافت شدند که دارای رنگ ها و نقوش متنوعی هستند.

سفالینه های اسلامی کیش به دو گروه بی لعاب و لعاب دار تقسیم می شوند: سفالینه های بی لعاب ساده به رنگ های قرمز، نخودی و به مقدار کمی خاکستری هستند. بخشی از سفالینه ها مربوط به ظروف ظریف مثل کاسه و بشقاب و بخش دیگر متعلق به ظروف بزرگ و خشن مانند کوزه های بزرگ، خمره ها و گلدان های قطور است.

سلادن ها که نوعی ظروف چینی وارد شده از کشور چین بوده اند به تعداد زیاد در این شهر کشف شدند. وجود این تعداد سلادن در جزیره حکایت از این دارد که در آن روزگار ارتباط جزیره با خاور دور و چین بسیار وسیع بوده است. این ظروف در چین ساخته می شدند و به صورت کالا و مال التجاره به خلیج فارس برده می شدند.

قطعاتی از ظروف شیشه ای به رنگ های مختلف نیز بخش دیگری از یافته های باستان شناسی شهر حریره را تشکیل می دهند. قطعات شیشه ای یافت شده اغلب ساده هستند و شامل شیشه های یک جداره و دو جداره و مقداری قطعات کنده کاری شده و دارای تزیینات هستند.

گچبری ها به ویژه در جایی که بقایای خانه های اعیانی قرار دارند یافت شدند. قطعات گچبری به دست آمده مربوط به گلویی تاق ها و پوشش دیوارها بوده است و بالاخره در مورد اشیا فلزی باستان شناس ها اشیا مفرغی شامل قطعات مربوط به تزیین درهای چوبی و تعدادی اشیا ریز مانند حلقه ساده، دگمه و مانند این ها یافتند. شایان ذکر است که تا کنون ظروف مفرغی یا فلزی در کاوش های حریره کیش به دست نیامده است.