اهمیت ثبت جهانی الموت

پیش از آنکه خبر ثبت جهانی الموت در صدر اخبار قرار بگیرد، این نام با پخش سریال مصری «حشاشین» در رمضان ۲۰۲۴ بر سر زبان‌ها افتاد. سریالی که اگرچه توانست توجه میلیون‌ها مخاطب را به قلعه الموت و تاریخ اسماعیلیان جلب کند، اما در کنار این موفقیت، روایتی آمیخته به افسانه، اغراق و گاه تحریف از این بخش مهم تاریخ ایران ارائه داد. روایتی که بیش از آنکه بر یافته‌های تاریخی و باستان‌شناختی استوار باشد، بر تخیل و داستان‌پردازی تکیه داشت.

شاید از این منظر، ثبت جهانی الموت اهمیتی فراتر از ثبت یک اثر در فهرست میراث جهانی یونسکو پیدا می‌کند. این اتفاق، فرصتی است تا روایت علمی و مستند از الموت بیش از گذشته در سطح جهان شنیده شود. روایتی که حاصل دهه‌ها کاوش، پژوهش و مطالعه است و می‌تواند تصویری دقیق‌تر از جایگاه تاریخی این منطقه در اختیار افکار عمومی قرار دهد.

در روزهای پس از این موفقیت، طبیعی است که از چهره‌های اثرگذار این مسیر یاد شود. بی‌تردید خانم حمیده چوبک چهره ماندگار میراث‌فرهنگی ایران با سال‌ها مدیریت پایگاه الموت و سرپرستی فصل‌های متعدد کاوش باستان‌شناسی، نقشی مهم در شناخت علمی این مجموعه و فراهم‌شدن بخشی از پشتوانه پژوهشی پرونده ثبت جهانی داشته است. این جایگاه، حاصل سال‌ها فعالیت میدانی و پژوهشی است و بی‌شک شایسته قدردانی. اما شاید مهم‌تر از نقش هر فرد، توجه به ماهیت خود ثبت جهانی باشد. 

پرونده‌ای مانند الموت، نه در یک سال شکل می‌گیرد و نه حاصل تلاش یک نفر است. از نخستین مطالعات و کاوش‌ها تا مرمت، مستندسازی، تدوین پرونده، تهیه برنامه مدیریت، تعامل با نهادهای ملی و بین‌المللی و پاسخ به ارزیابی‌های کارشناسان ایکوموس و یونسکو، همه و همه در قالب یک فرآیند طولانی و با مشارکت گروهی بزرگ از باستان‌شناسان، معماران، مرمتگران، مردم‌شناسان، مدیران، کارشناسان و جوامع محلی به سرانجام می‌رسد.

اتفاقاً ارزش ثبت جهانی هم در همین ویژگی نهفته است: «کار نیکو کردن از پر کردن است». اینکه موفقیتی از این دست، محصول تداوم است. نتیجه انباشت دانش و هم‌افزایی است. هر پژوهشگر، هر مدیر، هر مرمتگر و هر کارشناس، بخشی از این مسیر را پیموده و حلقه‌ای از زنجیره‌ای بوده که امروز به ثبت جهانی الموت انجامیده است.

از این منظر، ثبت جهانی الموت را باید موفقیتی برای جامعه میراث‌فرهنگی ایران دانست، موفقیتی که در آن، سهم افراد اثرگذار محفوظ است، اما دستاورد نهایی به یک نام یا یک دوره محدود نمی‌شود. این پرونده، حاصل سال‌ها تلاش نسل‌های مختلف متخصصانی است که هر یک، آجر کوچکی بر بنای این موفقیت نهاده‌اند.

شاید مهم‌ترین دستاورد ثبت جهانی الموت نیز همین باشد، اینکه پس از سال‌ها غلبه روایت‌های افسانه‌ای و داستانی، اکنون فرصتی فراهم شده است تا جهان، الموت را نه از دریچه اسطوره‌ها و تخیل، بلکه بر پایه اسناد، پژوهش و میراثی بشناسد که ارزش جهانی آن به تأیید رسیده است.