استخرهای کشاورزی؛عامل مرگ تدریجی سفره های زیرزمینی

گروه شهرستان‌ها: اگرچه سال آبی جاری برای بسیاری از استان‌های کشور با بارش‌های قابل‌توجه همراه بود، اما همچنان برخی استان‌ها با کم‌بارشی و تشدید بحران منابع آب دست‌وپنجه نرم می‌کند؛ این در حالی است که برخی تدابیر  و راهکارها نظیر توسعه استخرهای کشاورزی برای مدیریت خشکسالی و ذخیره آب  هم به موضوعی بحث‌برانگیز بدل شده است.  

  جهاد کشاورزی همواره از استخرهای کشاورزی به عنوان عاملی برای کاهش فشار بر منابع زیرزمینی و افزایش تاب‌آوری کشاورزان یاد و کشاورزان را به ایجاد این سازه تشویق می کند، این در حالی است که برخی پژوهشگران و حتی شماری از مسئولان هشدار می‌دهند  که افزایش تبخیر ناشی از نگهداری روان‌آب‌ها و تداوم برداشت از چاه‌ها برای پرکردن این استخر ها به تنهایی می‌تواند به کاهش تغذیه آبخوان‌ها و تشدید بحران آبی منجر شود.

لایه‌  پلاستیکی «ژئوممبران»  به عنوان عایقی در کف استخر  که برای جلوگیری از نفوذ آب به داخل زمین استفاده می شود، اکنون به سدهایی نفوذناپذیر تبدیل شده‌اند که راه تنفس زمین را بسته‌اند و با حبس روان‌آب‌ها، سفره‌های زیرزمینی را به مرگی تدریجی کشانده‌اند.

قطره‌ای آب به زمین نفوذ نمی‌کند

رئیس اداره منابع آب شهرستان های کاشمر، خلیل‌آباد،کوهسرخ و بردسکن خراسان رضوی یکی از دلایل اصلی کاهش سفره‌های آب‌های زیرزمینی را تکثیر بی‌رویه استخرها دانست و گفت: تعداد رو به افزایش استخرها بسیار نگران کننده است .

حسین حکمتی‌فر اظهار داشت: استخرهای کشاورزی با تغییر در نسبت‌های هیدرولوژیکی، به‌ شدت از تغذیه سفره‌های زیرزمینی جلوگیری می‌کند و سبب تشدید وضع بحرانی دشت ها می شوند.وی با اشاره به گزارش‌ها و تحقیقات درباره وضع آب‌های سطحی منطقه اظهار داشت: متأسفانه ساخت‌وساز استخرهای ذخیره آب از محدوده‌هایی مانند خارزنج، ششطراز و مسیل‌های موسوم به آب‌کوه و نهرهای طبیعی فراتر در خلیل‌آباد رفته است؛ به طوری که اکنون هر کجای دامنه‌ها که بارانی روان و آبی سرازیر می‌شود، توسط این استخرها مهار و جمع‌آوری می‌شود.

حکمتی‌فر افزود: روند ساخت این استخرها به حدی رسیده است که مانند ساختاری اسفنج‌گونه در حوزه ایجاد کرده‌اند و اصلی‌ترین مؤلفه تغذیه سفره‌های زیرزمینی را که همین آب‌های سطحی و سیلاب‌ها بوده را تقریباً به صفر رسانده‌ است.

رئیس اداره منابع آب کاشمر، خلیل آباد،کوهسرخ و بردسکن با اشاره به پیامدهای اجتماعی رقابت بر سر منابع آب تصریح کرد: با توجه به افزایش تعداد استخرها، چالش اصلی زمانی بروز می‌کند که صاحبان چاه‌ها اقدام به اجاره دادن سهمیه آب خود می‌کنند.

 در سال‌های ترسالی که مشکلی وجود ندارد، این فرآیند به‌ صورت مسالمت‌آمیز انجام می‌شود، اما در سال‌های خشکسالی، رقابت برای اجاره آب به شدت افزایش یافته و نارضایتی اجتماعی بالا می‌گیرد.

ذخیره آب به تشدید بحران آبخوان بدل می‌شود

همچنین یک پژوهشگر حوزه آب و استاد دانشگاه با اشاره به وضع بحرانی دشت‌های منطقه ترشیز خراسان رضوی، نسبت به گسترش بی‌رویه استخرهای ذخیره آب در این منطقه هشدار داد و تأکید کرد: بسیاری از این سازه‌ها فقط نقش مخزن  دارد و عملاکمکی به کاهش فشار بر آبخوان نمی‌کند.

هادی معماریان اظهار داشت: شواهد موجود نشان می‌دهد که در بخش قابل ‌توجهی از استخرهای منطقه، کارکرد اصلی فقط ذخیره‌سازی آب چاه برای استفاده در زمان‌های پیک تقاضاست. در چنین شرایطی، استخر به‌ خودی‌ خود هیچ آبی به سیستم منابع آبی اضافه  نمی‌کند.

وی افزود: اگر یک استخر ۵۰هزار مترمکعبی با آب چاه پر شود، این ۵۰هزار مترمکعب همچنان از ذخیره آبخوان برداشت شده است؛ با این تفاوت که به‌ جای انتقال مستقیم از چاه به مزرعه، مدتی در یک مخزن روباز معطل مانده است؛ بنابراین،استخر فقط زمانی می‌تواند در کاهش فشار بر آبخوان مؤثر باشد که وجود آن مستقیماً موجب کاهش برداشت سالانه از چاه شود، نه این که صرفاً زمان برداشت را تغییر دهد.

وی با تأکید بر این که ارقام مربوط به تبخیر در مناطق خشک باید جدی گرفته شود، اظهار داشت: استخرهای متعدد و بزرگ روباز در اقلیم خشک کاشمر، در عمل به معنای ایجاد یک سطح گسترده تبخیر مصنوعی است که بخش قابل‌ توجهی از آب ذخیره‌ شده را از میان می‌برد.

معماریان در ادامه به تناقض مهندسی در استفاده از ژئوممبران اشاره کرد و اظهار داشت: اگرچه استفاده از این لایه‌ها برای کاهش نشت و حفظ آب درون استخر، از منظر مهندسی برای یک کشاورز مفید است، اما از دیدگاه حوضه آبریز، این موضوع به یک نقطه ضعف تبدیل می‌شود. آبی که در شرایط طبیعی می‌توانست از بستر رودخانه‌ها، آبراهه‌ها یا پهنه‌های نفوذپذیر وارد خاک شده و به تغذیه آبخوان کمک کند، اکنون در مخازن آب‌بندی ‌شده ، حبس شده است و فرصت نفوذ را از دست می‌دهد.