خانهای ماندگار برای علم
در این دوره، مراکز علمی و پژوهشی مهمی ازجمله پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران (۱۳۶۵)، پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران (۱۳۶۸) و پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری (۱۳۶۰) بنیان نهاده شدند....
در این دوره، مراکز علمی و پژوهشی مهمی ازجمله پژوهشگاه پلیمر و پتروشیمی ایران (۱۳۶۵)، پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران (۱۳۶۸) و پژوهشگاه ملی مهندسی ژنتیک و زیستفناوری (۱۳۶۰) بنیان نهاده شدند. مسئولیت احداث و راهاندازی «مرکز تحقیقات شیمی و مهندسی شیمی ایران» که بعدها به «پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران» ارتقا یافت، به استاد پایمرد پژوهش، دکتر سیدمحمد بلورچیان از چهرههای برجسته و اثرگذار علم شیمی در ایران (۱۴۰۵-۱۳۱۲) که ریاست شورای عالی انجمن شیمی و مهندسی شیمی را نیز بر عهده داشت، سپرده شد.
استاد بلورچیان با پشتوانه سالها تجربه گرانسنگ علمی در عرصه ملی، بهویژه در دانشگاه تبریز و تجربه بینالمللی در فرانسه و نیز با شناختی عمیق از ظرفیتهای عظیم ایران در حوزه نفت و گاز و صنایع متعدد پتروشیمی، بهدنبال ایجاد نهادی پژوهشی بود که بتواند علم را به فناوری و فناوری را به تولید و ثروتآفرینی پیوند دهد. رویکرد او، تربیت پژوهشگر، افزایش زنجیره ارزش و بهرهوری، ایجاد اشتغال، توسعه فناوریهای بومی و تولید ثروت دانشبنیان بود. بر همین اساس، او با الگوبرداری از تجربههای موفق انستیتوی شیمی ماکس پلانک در آلمان و مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه (CNRS)، پایهگذار پژوهشگاهی بزرگ، جامع و کمنظیر در حوزه شیمی و مهندسی شیمی در ایران و منطقه شد که میان پژوهش، صنعت و نیازهای ملی پیوند برقرار میکرد و از جامعترین و مجهزترین مراکز تحقیقاتی کشور شد.
هدف بنیادین این پژوهشگاه، از زبان استاد بلورچیان، مؤسس پژوهشگاه، چنین بود: «بومی سازی فناوری شیمی و مهندسی شیمی، فراهم کردن زمینه همکاری بهتر پژوهشگران در قالب تیمهای تحقیقاتی، نهادینه کردن تحقیقات مشترک تیمی با سایر دانشگاهها، صنایع، مراکز پژوهشی و اشاعه فرهنگ تحقیقات مشترک ملی و بینالمللی با الگوبرداری از انستیتوی شیمی ماکس پلانک و مرکز ملی تحقیقات علمی فرانسه».
وی تأکید داشت که باید بخشهای شیمی، برنامههای خود را از حالت کلاسی خارج کنند و با نیازهای کشور وفق دهند. باید یک تحول اساسی مخصوصاً برای جلوگیری از هدر رفتن سرمایههای ملی از طریق فروش مواد خام و بدون ارزش افزوده ایجاد شود؛ زیرا سالانه میلیونها تن مواد خام و اولیه آلی و معدنی بدون کمترین فناوری به قیمت بسیار ارزان از کشور صادر میشود. یکی از وظایف محققان، برنامهریزان و دستاندرکاران مؤسسههای پژوهشی این است که اقدام جدیدی برای اصلاح این روند بهکار گیرند. این مواد باید در کشور فرآوری و پس از تکمیل زنجیره ارزش صادر شوند. آنچه در این دیدگاه بیش از هر چیز جلوه میکند، نگاه راهبردی استاد بلورچیان به پژوهش بهعنوان ابزاری برای توسعه ملی است. از این منظر، عنوان «از ماکس پلانک آلمان تا ماکس پلانک ایران» بیانگر مسیری است که استاد پیمود تا یک الگوی موفق بینالمللی، با شناخت دقیق از نیازها و ظرفیتهای ایران، به الگویی بومی برای سازماندهی پژوهش، توسعه فناوری و پیوند میان دانشگاه، صنعت و جامعه تبدیل شود.
نهادسازی علمی
در تاریخ علم معاصر ایران، برخی نامها فقط در فهرست دانشمندان و استادان دانشگاه باقی نمیمانند؛ نامهایی هستند که با ساختن نهادهای علمی، تربیت نسلهای پژوهشگر و ایجاد زمینه برای پیشرفت دانش، بخشی از آینده علمی کشور را شکل میدهند. دکتر سیدمحمد بلورچیان، دانشمندی بود که شیمی را نه فقط بهعنوان یک رشته دانشگاهی، بلکه بهعنوان ابزاری برای توسعه علمی و صنعتی کشور مینگریست و شاید مهمترین دستاورد او، نگاه بلندمدتش به نهادسازی علمی بود.
تأسیس پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران یکی از مهمترین جلوههای این نگاه بود. ایجاد چنین مرکزی در زمانی که زیرساختهای پژوهشی کشور هنوز محدودیتهای فراوان داشتند، اقدامی بود برخاسته از این باور که علم برای ماندگاری، به آزمایشگاه، پژوهشگر، امکانات، مدیریت علمی و مهمتر از همه، به یک محیط پویا و مستقل برای اندیشیدن نیاز دارد. پژوهشگاه، در واقع، بخشی از رؤیای علمی او بود؛ رؤیایی که از مرز فردی فراتر رفت و به یک سرمایه ملی تبدیل شد تا نسلهایی از پژوهشگران در چنین محیطی امکان تجربه، تحقیق و آموختن داشته باشند.
ارزش واقعی یک دانشمند را نمیتوان فقط با تعداد مقالات یا عناوین علمی سنجید. گاهی مهمترین دستاورد یک پژوهشگر، نسلی است که پس از رفتن او همچنان به پژوهش ادامه میدهد و نهادی است که همچنان فعالیت میکند. از این منظر، میراث دکتر بلورچیان فقط مجموعهای از آثار علمی و پژوهشی نیست. میراث او پژوهشگران و دانشجویان و پژوهشگاهی است که نام و اندیشه او را در تاریخ پژوهش علمی ایران ماندگار کردهاند.
دکتر سیدمحمد بلورچیان از نسلی بود که برای علم فقط سخن نگفت؛ برای آن ساخت. پژوهشگاه شیمی و مهندسی شیمی ایران، یادگار ملموس این نگاه است. نام او در تاریخ شیمی ایران نه فقط بهعنوان یک پژوهشگر برجسته، بلکه بهعنوان دانشمندی که برای پژوهش «خانهای ماندگار» ساخت، باقی خواهد ماند. امروز، یادکرد خدمات او، فقط ادای احترام به یک استاد و دانشمند نیست؛ یادآوری ارزش اندیشهای است که میگفت برای ساختن آینده علمی ایران، باید از امروز زیرساخت آن آینده را بنا کرد. نام دانشمند با پایان زندگیاش پایان نمییابد؛ هنگامی ماندگار میشود که اندیشه، شاگردان و نهادهایی که ساخته است، همچنان به حرکت ادامه دهند.