پیروزی هایی که دیده نشد

دکتر محمود ذکاوت

الحَربُ خُدْعَه۱

جنگ نیرنگ است.

فرانک انکراسمیت در آغاز بر شمردن تزهایش درباره فلسفه روایی تاریخ تأکید می کند: «روایت تاریخی» و «تفسیر»، عبارت های بهتری نسبت به «توصیف» و «تبیین» برای تعریف تاریخ‌نگاری هستند.۲

 او همانجا تأکید دارد که تفسیر نیز به داده های بسیار نیاز دارد. به عبارت دیگر در نگاه انکراسمیت، تاریخ نگاری تفسیر تاریخ است. البته این تفسیر به شدت متکی به داده و اطلاعات تاریخی است. این روزها اما تفسیرهای موسع و پرطمطراق بی‌شماری را می توان دید که با کمترین  استناد به داده های تاریخی نقل مجالس است. 

در این میان گفتمان «تشابه» که در پی برقرار کردن نسبت بین حال و گذشته است، به هر تحریفی از تاریخ دست می زند تا روایت دلخواه خود را از تاریخ جعل کند. چنین رویکری نه فقط تاریخ را به مسلخ می کشد که حال را هم نابود خواهد کرد. باید گفتمان «تمایز» را در نگاه به تاریخ احیاء کرد.

تخاصم آمریکا علیه ایران در این روزها باعث شده است تاریخ جنگ های روس علیه ایران مجدد محل بررسی و تأمل شود. از مورخان تا نیروهای سیاسی و بلاگرهای شبکه های اجتماعی این عرصه را به میدانی برای کارزار علیه سیاست ایران در جنگ کنونی بدل کرده اند. اما برخی تاریخ پژوهان حرفه ای نسبت به مشهورات این دوره تاریخی دست به افشاگری زده‌اند. در این مشهورات برخی از گزارش های تاریخی با روایتی خاص از آن دوره استخدام می شود تا ما را نسبت به گردابی که در آن هستیم یا فاجعه های که در پیش است، آگاه کنند.

ستیز اکنون با  گذشته 

گفتارها متکی به مشهوراتِ تاریخ به جان اکنون ما می افتند و با صورت بندی های نظری از تاریخ، برای اکنون ما نسخه می پیچند. گفتارها ایران را از مقاومت در برابر قدرتی بسیار بزرگ‌تر از خود منع می کنند. در این میان، عِده و عُده و توان نظامی محور قرار می‌گیرد و هر گونه مقاومت علیه تجاوز تخطئه می شود که «ما حریف آنها نیستیم» و «با شاخ گاو نباید در افتاد». همیشه هم عبارتی یا گزاره ای تاریخی برای استناد به آن وجود دارد: «به قانون حساب کسی که شش کرور مالیات می‌گیرد با کسی که ششصد کرور از در جنگ در نمی‌آید.»۳ 

تاریخ پر است از عبارت هایی برای مصادره شدن. این روایت ها بر فاصله علمی و نظامی ما و خصم تأکید می‌کنند و نشان می‌دهند شجاعت و انگیزه به تنهایی نمی‌تواند فاصله فناورانه را جبران کند.

 از جمله رخدادهای تاریخی مهمی که این گفتارها بر آن تأکید می کنند جنگ های روسیه علیه ایران در دوره قاجار است. به عبارت دیگر ،در این روایت ها و گفتارها علت اصلی شکست ایران در برابر روسیه عقب ماندگی اقتصادی، علمی و نظامی صورت‌بندی می شود.

این گفتارها البته در اینجا متوقف نمی شوند و اکنون را نیز محل توجه قرار می‌دهند. آن ها تأکید می کنند: برای آنکه گرفتار «گلستان» یا «ترکمانچای» دیگر نشویم باید تفنگ را زمین  بگذاریم، اما بیایید یک بار دیگر به جنگ های ایران روس نگاه کنیم. اتفاقاً از همین دریچه نظامی و جنگ هم بنگریم. در این نوشتار با تمرکز بر مرحله اول جنگ های روسیه علیه ایران سعی خواهیم کرد نشان دهیم که با وجود فاصله نظامی ما از روس ها ،وقایع میدان جنگ، طور دیگر رقم خورد و برخلاف تصور غالب، ایران در این تخاصم، پیروزی های چشمگیری را به دست آورد. 

شروع جنگ

در ۱۲۱۵قمری/ ۱۸۰۱میلادی، الکساندر تزار روسیه ‌شد و سیسیانوف‌ را با اختیارات ‌تام ‌به ‌گرجستان ‌فرستاد و او در ۱۲۱۸/ ۱۸۰۳ شهر گنجه‌ را تصرف‌ کرد.۴ 

به ‌این ‌ترتیب‌، صلح ‌پایان ‌یافت ‌و دوره‌ اول‌ جنگ های‌ ایران ‌و روسیه‌ آغاز شد. پس از فتح ‌گنجه‌ در شوال ‌۱۲۱۸ قمری روس ها ‌مسجد آنجا را تخریب کردند و به جایش ‌کلیسا ساختند. آن ها مسلمانان را از شهر اخراج‌ کردند. همین موضوع نیز روس ها را به ادامه جنگ ترغیب کرد.۵ 

در این میان، سیسیانوف فرمانده روس ها نقش مهمی در پیروزی های اولیه آن ها و جنایت هایشان علیه مسلمانان ایران داشت. البته اقدام روس ها فقط متوجه مسلمانان نبود، هرکس با دین و مذهبی که تمایلی به سلطه روس‌ها نداشت، یا کشته می شد یا تبعید. برخی هم هیچ گاه سرنوشتشان مشخص نشد. روس  ها علاقه عجیبی به گم  و گور کردن مخالفان  خود داشتند. 

مقاومت؛ امری بدیهی 

در هنگامه جنگ و تجاوز دقیقا چه باید کرد؟ آیا مقاومت بدیهی ترین واکنش نیست؟ مشهورات و قیاس های باطل چنان پیرامون رویداد را احاطه می کنند که بدیهی ترین واکنش ها نیز غیرمعمول می نماید. در لحظه  ای که خصم قصد نابودی و به استثمار کشیدن ملتی را دارد، قیاس شش کرور با ششصد کرور مالیات فقط ندیدن واقعیت است.۶ 

واقعیت میدان در این جنگ ها اما درست روایت نشده است. چرا در فراخوان های تاریخی اشاره ای به پیروزی‌های ایران در جنگ ها نمی شود؟!چرا اشاره‌ای به کشته شدن فرماندهان سپاه روس یکی پس از دیگری، به خصوص کشتن سیسیانوف(۱۲۲۰قمری)، نمی کنند؟! انگاره ضعف نظامی و سلاح چنان بر تفسیرهای تاریخی سایه افکنده که واقعیت را پنهان کرده است. آیا می دانستید با قتل سیسیانوف تمام نواحی آران که به دست روسیه افتاده بود، مسخر ایران شد؟ و اینکه که عباس میرزا در هنگامه ترک مخاصمه گلستان، ایران را بازنده جنگ نمی دانست؟

پیروزی های دیده نشده

برخلاف مشهور،  پیروزی های ایران در آن جنگ ها کم نبود. جنگ «اوچ کلیسا» نخستین نبرد ایران و روسیه در جنگ اول، غلبه ایران را به همراه داشت. با وجود امتیازات کمی و کیفی سپاه روسیه و برخورداری های فزون‌تر فرماندهان روسی در دانش نظامی نسبت به فرماندهان ایرانی، عباس میرزا و لشکریان او به پیروزی و فتحی کامل و قاطع رسیدند اما در شبیخونی که سیسیانوف به اوچ کلیسا زد؛ سپاه ایران پراکنده شده و عباس میرزا به صدرک بازگشت. 

در ادامه، سپاه روسیه راهی ایروان شد تا آنجا با سپاه عباس میرزا درگیر شود، اما سپاه ایران که در مقابل مسجد آنجا موضع گرفته بود اجازه موفقیت به سیسیانوف را نداد. فرمانده روسی که مثل جنگ قبلی توفیق یافته بود هوس شبیخون کرد، اما ایرانیان از شبیخون قبلی در اوچ کلیسا درس گرفته بودند. ظاهراً سیسیانوف مهارت کافی را در مسیریابی شب نداشت و این شد که شکست سختی خورد. 

در تعاقب سپاه روس، جنگ دیگری رخ داد. سپاه ایران اندک بودند و فرماندهی آنها شاهسون  هایی به نام پیرقلی خان و علی قلی  خان بودند. آنها کار را خوب درآوردند و طوری جنگیدند که سپاه روس تا تفلیس عقب نشست. 

در آستانه زمستان ۱۲۱۹قمری، حوزه نفوذ روس ها به گرجستان محدود شد. متأسفانه نمی  توان کل این نوشتار را به توضیح پیروزی های ایران در این جنگ ها اختصاص داد. این بحث را به همین یک نکته خاتمه می دهم که ایرانیان حتی نشان دادند در خدعه های جنگی چیزی از روس ها کم ندارند؛ چرا که حسینقلی خان حاکم باکو با لطایف الحیلی سیسیانوف را فریب داد و  به بهانه مذاکرات صلح او را به کناره قلعه کشاند،۷ جایی که ابراهیم خان عموزاده او با گلوله ای فرمانده سپاه روس را از پای درآورد. مرحله اول جنگ در حالی تمام شد که روس  ها فرمانده خود را کشته دیدند.۸

عزم و اراده مقاومت

کشتن فرمانده سپاه روس بعد از شکست های متعدد سپاه او حتی بعد از آن تارومار کردن روس ها چه معنایی دارد؟ در این دوره سپاه و توان نظامی ایران با توان نظامی و سپاه روسیه به لحاظ وسعت و تجهیزات قابل مقایسه نبود. روس ها با ساز و برگ نظامی مدرن از سپاه ایران مجهزتر بودند. پس علت شکست روس‌ها در مرحله اول این جنگ ها و کشته  شدن فرمانده آن ها چه بود؟!

 مسأله در اراده و عزم به جنگیدن است. وقتی اراده سپاه به نبرد با تجاوز باشد نه تنها خلاء تجهیزات برطرف می شود بلکه حتی با خدعه های جنگی نیز می توان مهمترین رخداد جنگ را رقم زد. ایرانیان حتی در جنگ  های رودررو نیز در همین زمان در گیلان توانستند سپاه روس را ناکام گذاشته و شکست سختی را بر آن‌ها وارد کنند. 

به عبارت دیگر، در یک همدلی و هم افزایی، سپاه ایران مانع از پیش روی روس ها در گیلان و قفقاز شد و از سوی دیگر، با تعقیب آن ها و دسیسه علیه سیسیانوف عملاً کمر سپاه روسیه را شکست. 

از جمله اقدامات نامتقارن ایرانیان در این جنگ علیه روسیه، قطع راه های پشتیبانی و مسیر رسیدن آذوقه به نیروهای روس بود. این تمهید نقش مهمی در به فرسایش کشاندن سپاه روسیه داشت. سپاه قاجار اگرچه در تجهیز ساده بود و سبُک، اما به مناطق جنگی کاملاً آشنا بود و از مسیرها و عوارض طبیعی نهایت استفاده را برد. 

برآیند

این عزم و اراده در ایرانیان وجود داشت تا کم کم روس ها زمزمه صلح و مذکرات ترک مخاصمه را پیش کشیدند و این تمهیدی بود که جانشین سیسیانوف به کار بست. با اتکا به رخدادهای مرحله اول جنگ های روسیه علیه ایران می توان تأکید کرد اگرچه سپاه ایران به لحاظ تجهیزات فنی نظامی و حتی اسلوب رزمی نسبت به روس ها ضعیف  بود، اما ایرانیان در عمل با تاکتیک های رزمی، خدعه های جنگی و جلوگیری از رسیدن پشتیبانی  به سپاه روسیه، شکست سختی را متوجه آن ها کردند. 

اساساً در هنگامه جنگ، حتی جنگ های مدرن، صرفاً تجهیزات نظامی و اسلوب رزمیِ بهینه، عامل پیروزی نیست. 

مهمتر از همه این موارد، عزم و اراده جنگیدن است. وقتی این عزم و اراده در جهت مقاومت و پایداری حاصل شود، تمهیدات نیز کارگر خواهد افتاد؛تا جایی که می توان ارتش مجهز روس  را شکست داد، فرمانده آن را کشت و نیروهای آن  را تا نزدیک به مرزهای پیشین عقب راند.

این که چرا در نهایت مذاکرات ایران و روس منجر به انعقاد عهد نامه های گلستان و ترکمنچای با آن نتایج شد، موضوع دیگری است که باید در جای خود به تفصیل درباره آن گفت و نوشت اما آن مذاکرات را نباید نتیجه شکست ایران در جبهه های جنگ به شمار آورد.

 بر اساس همین تجربه است که باید در انگاره  ها و گفتارهای برساخته از جنگ های روسیه علیه ایران تجدید نظر کرد.

 بی شک، ایده های اکنون همچون فانوس قادر است بخش زیادی از زوایای تاریک تاریخ را روشن کند. اما تحمیل ایده و از آن بدتر دستاویز قرار دادن یک ایده برای تحمیل به تاریخ و استفاده یا سوءاستفاده از آن به مثابه ابزاری برای مناقشات سیاسی، چیزی جز فضاحت به بار نخواهد آورد. 

پانویس

۱ ـ این عبارت در منابع حدیثی با تفاوتی از پیامبر اسلام(ص) و امام علی(ع) نقل شده است. 

۲ – https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/public/book/history-and-tropology-the-rise-and-fall-of-metaphor.html

۳ ـ  نقلی مشهور از میرزاابوالقاسم قائم مقام فراهانی مندرج در کنفرانس آقای حاج میرزا یحیی دولت آبادی راجع به شرح احوال مرحوم میرزا ابوالقاسم قائم مقام، مصر، قاهره، مطبعه السعاده، ۱۳۵۰ق/ ۱۳۱۰ش، ص۱۷.

۴ ـ عبدالرزاق مفتون دنبلی، مآثرالسلطانیه(تاریخ جنگ های اول ایران و روس)، تصحیح و تحشیه غلامحسین زرگری‌نژاد، موسسه انتشاراتی روزنامه ایران، ۱۳۸۳، صص۱۸۰ ‌ـ۱۸۲.

۵ ـ علی اصغر مصدق، مدخل: «جنگهای ایران و روس»، دانشنامه جهان اسلام، ج۱۱، ۱۳۹۳.

۶ ـ بررسی اولیه نشان می دهد که در صادر شدن این رای از سوی قائم مقاوم تردید جدی وجود دارد. انتساب این نقل به میرزا ابوالقاسم توسط یحیی دولت آبادی در سال ۱۳۱۰ش صورت گرفته است. نگارنده در آینده با تحلیلی درباره این روایت، به وضعیت و شرایط تولید این نقل و چگونگی انتساب آن به میرزاابوالقاسم قائم مقام فراهانی خواهد پرداخت.

۷ ـ حسین آبادیان در تحلیلی معتقد است که حاکم باکو فریب سیسانوف را خورده بود و ابراهیم خان از دسیسه صورت گرفته مطلع شده بود. ر.ک. حسین آبادیان، روایت ایرانی جنگ های ایران و روس، تهران، مرکز اسناد و تاریخ دیپلماسی، ۱۳۸۰، ص۵۳. اگر تحلیل آبادیان نیز درست باشد باز می توان به تسلط نیروهای سپاه ایران در کشف دسیسه سیسانوف و حاکم باکو نیز اذعان کرد.

۸ ـ عبدالرزاق مفتون دنبلی ، همان، ص۲۳۸ .