معمای روابط گرجستان و روسیه؛ از پیشنهاد لاوروف تا بحران با اروپا

به گزارش اطلاعات نیوز، اظهارات سرگئی لاوروف مبنی بر آمادگی روسیه برای کمک به گرجستان، آبخازیا و اوستیای جنوبی جهت برقراری ارتباط، بحث‌های داغی را در تفلیس برانگیخته، اما زمینه‌ساز نزدیکی این کشور به بروکسل نشده است.

پیشنهاد دوباره مسکو برای میانجی‌گری در قفقاز

وزارت امور خارجه روسیه در هشتم آگوست و در هجدهمین سالگرد جنگ پنج‌روزه، ابتکار عملی را برای کمک به آشتی میان گرجستان با اوستیای جنوبی و آبخازیا مطرح کرد.

در بیانیه این وزارتخانه آمده است: «طرف روسی آمادگی دارد تا همچنان کمک‌های همه‌جانبه‌ای به طرفین برای پیشبرد روند مذاکرات، تقویت اعتمادسازی و ایجاد روابط بین‌دولتی در راستای ثبات و امنیت در قفقاز جنوبی ارائه دهد.»

اگرچه مقامات گرجستان به رهبری حزب حاکم «رویای گرجستان» به دنبال برقراری روابطی عمل‌گرایانه با مسکو بوده و از رویارویی پرهیز می‌کنند، اما برای تفلیس، پیشنهاد آشتی با آبخازیا و اوستیای جنوبی به منزله طرح مسئله‌ای غیرقابل‌قبول است؛ چرا که رهبران گرجستان این مناطق را بخش جدایی‌ناپذیر از تمامیت ارضی خود می‌دانند. در مقابل، برای آبخازیا و اوستیای جنوبی، گفت‌وگوی برابر بین‌دولتی با گرجستان و دریافت تضمین‌های حقوقی مبنی بر عدم توسل به زور، سناریویی کاملاً مطلوب ارزیابی می‌شود.

واکنش تفلیس؛ احیای روابط در گرو لغو شناسایی استقلال

این نخستین باری نیست که روسیه تلاش می‌کند نقش میانجی را میان طرفین درگیر ایفا کند. سال گذشته، اظهارات لاوروف با ارزیابی مثبت‌تری از سوی حزب حاکم «رویای گرجستان» مواجه شد. کاخا کالادزه، دبیرکل این حزب و شهردار تفلیس، در آن زمان اعلام کرد که مقامات گرجستان نگاه مثبتی به آمادگی مسکو برای تسهیل روند آشتی دارند. با این وجود، شکاف اساسی در رویکردها همچنان پابرجاست.

ایراکلی کوباخیدزه، نخست‌وزیر گرجستان، اخیراً به صراحت اعلام کرد که تا زمانی که مسکو استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی را به رسمیت بشناسد، امکان احیای روابط دیپلماتیک با روسیه وجود نخواهد داشت. وی در عین حال، حل‌وفصل مسالمت‌آمیز مناقشات را یکی از اولویت‌های اصلی سیاست خارجی تفلیس برشمرد.

گرجستان روابط دیپلماتیک خود با روسیه را در سال 2008 و پس از جنگ پنج‌روزه و به رسمیت شناختن استقلال آبخازیا و اوستیای جنوبی از سوی مسکو، قطع کرد. این مناقشه همچنان به عنوان مانع اصلی در مسیر عادی‌سازی کامل روابط میان روسیه و گرجستان باقی مانده است. با این حال، نبود سفارتخانه‌ها به معنای قطع کامل تماس‌ها نیست؛ طرفین کانال‌های ارتباطی محدودی را در حوزه سیاسی حفظ کرده‌اند و مراودات تجاری و حمل‌ونقل میان آن‌ها تقریباً به صورت کامل جریان دارد.

مواضع قاطعانه سوخومی و تسخینوالی

در سوخومی (مرکز آبخازیا)، سخنان کوباخیدزه به عنوان تأییدی دوباره بر عدم تغییر مواضع گرجستان تلقی شد. سرگئی شامبا، دستیار رئیس‌جمهور آبخازیا در امور همکاری‌های بین‌المللی، تأکید کرد که از قطع روابط دیپلماتیک میان روسیه و گرجستان، «بیشتر طرف گرجستانی متضرر می‌شود».

وی همچنین بر این باور است که لفاظی‌های تند تفلیس، جامعه آبخازیا را از چشم‌انداز تبادلات فرهنگی، همکاری و حسن همجواری دورتر می‌سازد.

موضع آبخازیا در این زمینه قرینه موضع گرجستان است، اما از مبانی حقوقی کاملاً متضادی نشأت می‌گیرد. مقامات سوخومی اعلام می‌کنند که گرجستان برای برقراری روابط با آن‌ها، ابتدا باید استقلال این جمهوری را به رسمیت بشناسد و یک معاهده الزام‌آور مبنی بر عدم توسل به زور امضا کند. آبخازیا همزمان بر ماهیت راهبردی و ائتلافی روابط خود با روسیه، از جمله در حوزه امنیتی، تأکید می‌ورزد.

اوستیای جنوبی نیز به نوبه خود، تفسیر گرجستان از این بحران را رد کرده است. مقامات تسخینوالی با یادآوری این نکته که مسکو تصمیم خود مبنی بر به رسمیت شناختن این دو جمهوری را غیرقابل‌تغییر می‌داند، از تفلیس خواستند تا این واقعیت را در نظر بگیرد. این شرایط در عمل بدان معناست که در کوتاه‌مدت هیچ نقطه اشتراکی میان طرفین وجود ندارد: گرجستان خواستار لغو شناسایی استقلال این مناطق است، در حالی که سوخومی و تسخینوالی این شناسایی را پایه و اساس امنیت ملی خود می‌دانند.

چه چیزی در معادلات تغییر کرده است؟

وجه تمایز و تازگی وضعیت کنونی، نه در ظهور یک طرح جدید برای حل‌وفصل بحران، بلکه در تغییر لحن مقامات گرجستان نهفته است. اگرچه موضوع «اشغالگری» همچنان به عنوان یک اصل ثابت برای تفلیس باقی مانده، اما رهبران «رویای گرجستان» بیش از پیش از ضرورت بازسازی پل‌های ویران‌شده با آبخازیا و اوستیای جنوبی سخن می‌گویند.

در آستانه انتخابات پارلمانی 2024، بیدزینا ایوانیشویلی، بنیان‌گذار این حزب، حتی اظهار داشت که گرجستان باید شجاعت عذرخواهی بابت جنگ 2008 را در خود پیدا کند. این سخنان با اعتراضاتی مواجه شد، زیرا بخشی از جامعه گرجستان آن را تلاشی برای انداختن بار مسئولیت این درگیری بر دوش دولت‌های پیشین قلمداد کردند.

امروز کوباخیدزه نیز همین خط‌مشی را دنبال می‌کند. وی در سالگرد جنگ پنج‌روزه، بار دیگر تیم میخائیل ساکاشویلی و حزب اپوزیسیون «جنبش اتحاد ملی» را به تحریک و آغاز درگیری‌های نظامی متهم کرد و آن‌ها را مسئول اصلی پیامدهای حوادث آگوست 2008 دانست.

نخست‌وزیر گرجستان همزمان با انتقاد از اپوزیسیون و بخشی از جامعه مدنی به دلیل ترویج «روس‌هراسی سفارشی»، تأکید کرد که تشدید لفاظی‌های ضد روسی پس از سال 2022 ریشه در فشارهای خارجی و تلاش‌هایی برای کشاندن گرجستان به درگیری مستقیم با روسیه دارد. مخالفان وی این منطق را رد کرده و صحبت از «حزب جهانی جنگ» را صرفاً یک ابزار ارعاب سیاسی می‌دانند.

فشار مضاعف بر دوش حزب «رویای گرجستان»

اپوزیسیون و حامیان خارجی آن به طور مداوم تلاش می‌کنند تا از روایت «سرزمین‌های اشغالی» و «روسیه متجاوز» بهره‌برداری سیاسی کنند. از سوی دیگر، باید اذعان کرد که دولت گرجستان نیز دقیقاً همین رویه را از جبهه‌ای دیگر دنبال می‌کند. اعضای دولت هر از گاهی از تلاش‌های اتحادیه اروپا برای کشاندن گرجستان به جنگ با روسیه و اعمال فشار برای پیوستن به تحریم‌ها علیه مسکو سخن می‌گویند.

در این میان، تشخیص اینکه کدام طرف در موضع آسیب‌پذیرتری قرار دارد، دشوار است. نه اپوزیسیون و نه دولت هیچ‌کدام قصد به رسمیت شناختن آبخازیا و اوستیای جنوبی را ندارند، اما از آنجا که سکان قدرت در دست حزب «رویای گرجستان» است، طبیعتاً بار مسئولیت سنگین‌تری بر دوش آن‌ها قرار دارد.

دولت گرجستان در تلاش است ثابت کند که پرهیز از رویارویی با مسکو، در راستای حفاظت از منافع ملی است و به معنای چشم‌پوشی از حاکمیت ملی نیست.

در نقطه مقابل، اپوزیسیون این سیاست را به مثابه نزدیکی به روسیه و انحراف از مسیر همگرایی اروپایی تفسیر می‌کند. از این رو، هرگونه تلاش برای آغاز گفت‌وگوی معنادار با سوخومی و تسخینوالی، ناگزیر از سوی نیروهای اپوزیسیون به عنوان خیانت به منافع ملی، باج‌دهی به مسکو و دوری از اتحادیه اروپا جلوه داده خواهد شد. نکته قابل تأمل این است که علی‌رغم روابط پرتنش با بروکسل، حزب «رویای گرجستان» همچنان همگرایی اروپایی را اولویت خود می‌داند.

تشدید شکاف و دوری از اتحادیه اروپا

با وجود آنکه تفلیس همچنان به عادی‌سازی روابط با بروکسل امید بسته، تاکنون هیچ پیشرفتی در این مسیر حاصل نشده است. در گزارش سالانه 2025 اتحادیه اروپا، به وخامت چشمگیر وضعیت دموکراسی، حقوق بشر و آزادی رسانه‌ها در گرجستان اشاره شده است. بروکسل بر اعمال فشار بر جامعه مدنی، روزنامه‌نگاران و اپوزیسیون و همچنین توقف عملی روند آماده‌سازی گرجستان برای پیوستن به اتحادیه اروپا تأکید کرده است.

گفت‌وگوهای سیاسی میان اتحادیه اروپا و دولت گرجستان از سال 2024 به حالت تعلیق درآمده است. مقامات گرجستان در پاسخ به این اقدامات معتقدند که دیوان‌سالاری اروپایی رویکردی خصمانه در پیش گرفته و به دنبال مجازات تفلیس به دلیل امتناع از پیوستن به تحریم‌های ضد روسی و خودداری از گشودن «جبهه دوم» نبرد است.

به گفته کوباخیدزه، این رویکردها در حال تأثیرگذاری بر نگاه افکار عمومی به اتحادیه اروپا است. شالوا پاپواشویلی، رئیس پارلمان گرجستان، حتی پا را فراتر گذاشته و این مسئله را مطرح کرده که اگر اتحادیه اروپا اصل «اجماع» در سیاست خارجی خود را کنار بگذارد، عضویت آتی گرجستان در این اتحادیه چه معنایی خواهد داشت. از دیدگاه تفلیس، گذار به سیستم رأی‌گیری اکثریتی می‌تواند کشورهای کوچک را از حق وتوی تصمیماتی که در تضاد با منافع حیاتی آن‌هاست، محروم سازد.

بدین ترتیب، پیشنهاد وزارت امور خارجه روسیه برای میانجی‌گری درست در زمانی مطرح شده است که گرجستان از یک سو با روسیه بر سر وضعیت حقوقی آبخازیا و اوستیای جنوبی در کشمکش است و از سوی دیگر، بحران عمیقی را با شرکای اروپایی خود تجربه می‌کند. چالش‌های مرتبط با مسائل دموکراتیک مانع از نزدیکی به اتحادیه اروپا می‌شود و در عین حال، وجود اختلافات ارضی، مسیر گذار به روابط همه‌جانبه و کامل با مسکو را مسدود کرده است.