راز افزایش و ماندگاری نعمت‌ها در خطبه‌ حضرت زهرا (س)

به گزارش مشرق و به نقل از گزارشِ هنر، یکی از نکات قابل تأمل در سیره اهل‌بیت علیهم‌السلام این است که حمد و ستایش خداوند را در شرایط مختلف، حتی در اوج مصائب و سختی‌ها، از یاد نمی‌بردند. آنان در حالی که با فقدان عزیزان، ظلم و بی‌وفایی مردم روبه‌رو بودند، سخن خود را با حمد الهی آغاز می‌کردند. خطبه فدکیه حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها نمونه روشنی از این نگاه است. ایشان در شرایطی که جامعه اسلامی پس از رحلت پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله دستخوش تحولات عمیق شده بود و خود آن حضرت با حوادث تلخی روبه‌رو بودند، سخنرانی خود را نه با گلایه از مردم، بلکه با ستایش خداوند آغاز کردند.

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها می‌فرمایند: «الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمَ، وَ لَهُ الشُّکْرُ عَلَی مَا أَلْهَمَ»؛ حمد مخصوص خداوند است به خاطر نعمت‌هایی که عطا کرده و شکر او را به خاطر آنچه الهام کرده است. ایشان حتی الهام شکرگزاری را خود نعمتی از جانب خداوند می‌دانند؛ یعنی انسان برای اینکه بتواند خدا را شکر کند، به توفیق و هدایت او نیاز دارد.

در ادامه می‌فرمایند: «وَ الثَّنَاءُ بِمَا قَدَّمَ، مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ ابْتَدَأَهَا، وَ سُبُوغِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا، وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلَاهَا»؛ (خداوند را به خاطر نعمت‌های فراگیر، بخشش‌های گسترده و عطایای کاملی که از آغاز به بندگان ارزانی داشته، می‌ستاییم.) اینجا حضرت نگاه انسان را از نعمت‌های محدود و شخصی فراتر می‌برند. بسیاری از نعمت‌ها پیش از آنکه انسان چیزی بخواهد یا حتی از وجودشان آگاه باشد، در اختیار او قرار گرفته‌اند. اصل حیات، آفرینش، توانایی شناخت، هدایت و فرصت بندگی، نمونه‌هایی از این عطایای ابتدایی خداوند هستند. بنابراین، انسان در برابر خداوند تنها بابت خواسته‌هایی که برآورده شده‌اند، مسئول شکرگزاری نیست، بلکه باید نعمت‌هایی را که از ابتدا در وجود و زندگی او قرار گرفته‌اند، بشناسد.

فراز بعدی خطبه عمق بیشتری به این معنا می‌دهد: «جَمَّ عَنِ الْإِحْصَاءِ عَدَدُهَا، وَ نَأَی عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدُهَا، وَ تَفَاوَتَ عَنِ الْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا»؛ (شمار نعمت‌های خداوند از محاسبه بیرون است، مدت و گستره آنها فراتر از آن است که بتوان پاداشی در برابرشان داد و دوام آنها از محدوده درک انسان خارج است.) این بیان یادآور می‌شود که حتی اگر انسان بخواهد تمام نعمت‌های خدا را بشمارد، از عهده‌ی آن برنمی‌آید، چه رسد به اینکه بخواهد در برابر همه آنها پاداشی متناسب ارائه کند. این نگاه، انسان را از غرور و خودبسندگی دور می‌کند و به این حقیقت می‌رساند که زندگی او از ابتدا تا انتها در میان نعمت‌هایی قرار دارد که مالک و بخشنده حقیقی آنها خداوند است.

حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها سپس به حکمت شکرگزاری اشاره می‌کنند و می‌فرمایند: «وَ نَدَبَهُمْ لِاسْتِزَادَتِهَا بِالشُّکْرِ لِاتِّصَالِهَا»؛ (خداوند بندگان را به شکرگزاری دعوت کرده تا نعمت‌هایش افزایش یابد و تداوم پیدا کند.) این فراز به یک رابطه مهم میان شکر و نعمت اشاره دارد. شکرگزاری تنها اعتراف به نعمت‌های گذشته نیست، بلکه راهی برای حفظ و افزایش آنهاست. انسانی که قدر نعمت را می‌داند، از آن درست استفاده می‌کند و در مسیر رضایت خداوند به کار می‌گیرد، زمینه برخورداری از نعمت‌های بیشتر را فراهم می‌سازد. در مقابل، ناسپاسی می‌تواند انسان را از حقیقت نعمت غافل کند و حتی زمینه از دست رفتن آن را فراهم آورد.

در پایان این بخش از خطبه، حضرت می‌فرمایند: «وَ اسْتَحْمَدَ إِلَی الْخَلَائِقِ بِإِجْزَالِهَا، وَ ثَنَّی بِالنَّدْبِ إِلَی أَمْثَالِهَا»؛ خداوند با بخشش فراوان خود، بندگان را به ستایش خویش فراخوانده و آنان را به انجام کارهایی دعوت کرده است که همانند این بخشش‌ها باشد. این فراز از شکر زبانی فراتر می‌رود و به مسئولیت انسان در برابر دیگران می‌رسد. کسی که از بخشندگی خداوند بهره‌مند شده، باید در حد توان خود اهل بخشش و نیکی باشد. به بیان دیگر، شکر نعمت فقط گفتن «الحمدلله» نیست؛ بلکه باید آثار آن در رفتار انسان دیده شود. آغاز خطبه فدکیه با این معارف، درسی بزرگ از حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها است: حتی در دشوارترین شرایط، ارتباط با خداوند و شناخت نعمت‌های او نباید فراموش شود و حمد و شکر حقیقی زمانی معنا پیدا می‌کند که در زندگی و رفتار انسان جلوه‌گر شود.