بازسازی شریان‌ها هزینه نیست، بیمه بقاست
به گزارش گزارشِ هنر، قدم زدن در خیابان‌های اصفهان، گذر از دل تاریخ و زیبایی است؛ جایی که زیر سایه درختان کهنسال و گنبدهای فیروزه‌ای، زندگی با طمأنینه جریان دارد. اما زیر همین گام‌ها آرام، در تاریکی...
به گزارش گزارشِ هنر، قدم زدن در خیابان‌های اصفهان، گذر از دل تاریخ و زیبایی است؛ جایی که زیر سایه درختان کهنسال و گنبدهای فیروزه‌ای، زندگی با طمأنینه جریان دارد. اما زیر همین گام‌ها آرام، در تاریکی پنهان زیر آسفالت، قلبی نیم‌قرنی با خستگی و اضطراب می‌تپد. حادثه‌های فروریزش اخیر زمین، تنها یک اختلال ترافیکی یا ترکیدگی ساده لوله نبود؛ ناله‌ای بود از عمق خاکی که سال‌هاست بار فرسایش خاموش را بر دوش می‌کشد. ۳۰۰ کیلومتر شریان بتنی که زمانی نماد مدرنیزاسیون و توسعه این شهر تاریخی بودند، اکنون زیر هجوم گازهای خورنده و فرسودگی، تاب از کف داده‌اند و خاک زیر پای شهروندان را با هر قطره نشت، ذره‌ذره در خود حل می‌کنند.
پنج دهه پیش، زمانی که شبکه‌های نوین انتقال فاضلاب در اصفهان بنیان نهاده شد، اقدام جسورانه برای ارتقای سلامت و زیست شهری به شمار می‌رفت، اما خطوطی که برای جمعیتی محدود و باری سبک طراحی شده بودند، در گذر زمان زیر حجم فزاینده پساب شهری و بارهای سنگین ترافیکی گرفتار شدند. گازهای اسیدی در دهلیزهای تاریک، ذره‌ذره بتن را از درون بلعیدند تا لوله‌ها به پوسته‌هایی شکننده تبدیل شود؛ پوسته‌هایی که با کوچک‌ترین نشت، زیر پای شهر را خالی کرده و فرونشست‌های ناگهانی را بر چهره اصفهان تحمیل می‌کنند.
از منظر اقتصاد شهری، تداوم این وضعیت نمونه بارز تحمیل هزینه‌های تصاعدی است. در اقتصاد مهندسی زیرساخت، هزینه پیشگیری و نوسازی برنامه‌ریزی‌شده همواره کسری کوچک از هزینه مدیریت بحران پس از حادثه است. هر بار فروریزش آسفالت و شکست خطوط اصلی، هزینه‌های زنجیره‌ای سنگینی به‌ویژه هزینه‌مستقیم خاک‌برداری اضطراری، پایدارسازی ترانشه‌ها و تعویض فوری لوله‌ها با نرخ‌های بحرانی، آسیب به سایر شبکه‌های مجاور از جمله خطوط انتقال گاز، کابل‌های مخابراتی و لوله‌های آب شرب و تحمیل بار ترافیکی سنگین، اتلاف سوخت، افزایش استهلاک ناوگان شهری و قفل‌شدن فعالیت‌های کسب‌وکارهای پیرامونی به همراه دارد.
اصفهان تنها یک کانون جمعیتی نیست؛ گنجینه‌ای ملی با ارزش دارایی‌های نامشهود تاریخی، گردشگری و فرهنگی است، پیوند فرسودگی ۳۰۰ کیلومتر خطوط فاضلاب با فرونشست عمومی دشت اصفهان، بنیان‌های شهری را تهدید می‌کند. ایجاد فروچاله‌ها و ناپایداری‌های موضعی در شریان‌های اصلی، امنیت سرمایه‌گذاری، ارزش املاک شهری و از همه مهم‌تر اعتماد عمومی به زیست‌پذیری ایمن در کهن‌شهر را فرسایش می‌دهد. بازسازی یک اثر تاریخی یا جبران آسیب سازه‌ای به بافت مسکونی، با هیچ ترازنامه مالی قابل بازگشت نخواهد بود.
واقعیت اقتصادی روشن است: ترمیم‌های مقطعی و پر کردن چاه‌ها با بتن و خاک، تنها به تعویق انداختن بحران با هزینه‌ای سنگین‌تر در آینده است، نوسازی ۳۰۰ کیلومتر خطوط آسیب‌دیده با لوله‌های مقاوم پلیمری نیازمند یک ردیف اعتباری ویژه ملی و تجهیز منابع پایدار است. تبدیل این ابرچالش به اولویت نخست بودجه‌ای، نه یک هزینه مصرفی، بلکه «بیمه‌نامه بقا» برای زیرساخت‌ها و شهروندانی است که شایسته راه رفتن روی زمینی استوار و مطمئن هستند.
پس از ۶۴ سال بهره‌برداری از شبکه فاضلاب اصفهان، فرسودگی ۱۵۰۰ کیلومتر از خطوط انتقال، این زیرساخت حیاتی را با چالشی جدی روبه‌رو کرده است، هم‌اکنون ۶۰ کیلومتر از این شبکه در وضعیت «فوق‌بحرانی» قرار دارد که با نزدیک شدن به فصل بارش‌ها و احتمال ورود روان‌آب‌های سطحی، بیم فروریزش‌های زنجیره‌ای در معابر پرتردد شهر را دوچندان کرده است.
عبور از مرز عمر مفید؛ بحران ۶۴ سال بهره‌برداری
شبکه جمع‌آوری و انتقال فاضلاب شهر اصفهان با طول ۴۵۰۰ کیلومتر، در حالی یکی از بزرگ‌ترین زیرساخت‌های شهری کشور به شمار می‌رود که اکنون با چالش جدی «خستگی سازه‌ای» دست‌وپنج نرم می‌کند. در همین راستا، ناصر اکبری مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا با اشاره به استانداردهای فنی که عمر مفید این‌گونه خطوط را بین ۲۵ تا ۳۰ سال تعیین کرده‌اند، می‌گوید: با گذشت ۶۴ سال از آغاز اجرای شبکه فاضلاب در اصفهان، بخش بزرگی از لوله‌ها به دلیل خوردگی، پوسیدگی و فرسودگی طبیعی ناشی از گذر زمان، کارایی اولیه خود را از دست داده‌اند.
شناسایی نقاط حادثه‌خیز با فناوری GPR
وی با تبیین وضعیت فعلی شبکه درباره دسته‌بندی ریسک‌ها، اظهار می‌کند: از مجموع ۴۵۰۰ کیلومتر طول شبکه، ۱۵۰۰ کیلومتر آن در زمره خطوط فرسوده قرار دارد که از این مقدار، ۳۰۰ کیلومتر در وضعیت «بحرانی» و ۶۰ کیلومتر در شرایط «فوق‌بحرانی» طبقه‌بندی شده‌اند.
به گفته وی، تیم‌های فنی این شرکت با بهره‌گیری از دستگاه‌های پیشرفته GPR (رادار نفوذی زمین)، نقاط پرخطر در خیابان‌های کلیدی نظیر میر، آپادانا، خیابان نظر و خیابان شهیدان کاظمی را شناسایی کرده و تحت پایش مداوم قرار داده‌اند، این اقدام به منظور پیشگیری از غافلگیری‌های زیرزمینی و فروریزش‌های ناگهانی معابر انجام شده است.
هشدار پاییزه؛ نبرد با روان‌آب‌های ویرانگر
مدیرعامل شرکت آب و فاضلاب استان اصفهان ورود روان‌آب‌های سطحی به شبکه فاضلاب را یکی از عوامل تشدیدکننده فروریزش‌های اخیر دانست و هشدار می‌دهد: فروریزش‌ها عمدتاً در نقاطی رخ می‌دهد که جریان فاضلاب وجود دارد و نشت آب موجب خالی شدن خاک پیرامون لوله‌ها می‌شود. با پیش‌بینی افزایش بارش‌های پاییزی، خطر ورود روان‌آب‌ها و فشار مضاعف بر شبکه افزایش یافته است.
اکبری تأکید می‌کند: برای کاهش مخاطرات، اجرای اقدامات پیشگیرانه نظیر توسعه و حفر چاه‌های جذبی برای هدایت صحیح روان‌آب‌ها، حیاتی است و باید در اولویت برنامه‌های جاری قرار گیرد. مهار این بحران در گرو هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی است که با توجه به گستردگی ابعاد فرسودگی، بازسازی شبکه بدون همکاری تنگاتنگ با شهرداری و تأمین اعتبارات لازم امکان‌پذیر نیست.
وی با تاکید بر دو اقدام عملیاتی برای تسریع در روند اصلاح شبکه، خاطرنشان می‌کند: تسهیل فرآیندهای اداری به‌ویژه تسریع در صدور و تمدید مجوزهای حفاری و ترمیمی توسط مسولان مرتبط، یکپارچه‌سازی سامانه‌های هوشمند با ایجاد ارتباط تنگاتنگ میان سامانه‌های ۱۳۷ شهرداری و ۱۲۲ آبفا برای پاسخگویی سریع به حوادث و شناسایی نقاط آسیب‌پذیر پیش از وقوع بحران امری ضروری است.
تهدید ۳۰۰ کیلومتری زیر پای نصف جهان
منصور شیشه‌فروش مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا فرونشست زمین و فرسودگی شبکه‌های زیرزمینی را از عوامل افزایش شکستگی لوله‌های آب و فاضلاب می‌داند و می‌گوید: ۳۰۰ کیلومتر از شبکه فاضلاب شهر نیازمند بازسازی است؛ از این میزان، درباره اولویت بازسازی ۳۰ کیلومتر و وضعیت اضطراری حدود ۴۰ کیلومتر گزارش شده است.
وی با اشاره به اینکه فرونشست و فرسودگی؛ فشار مضاعف بر زیرساخت‌ها کلانشهر اصفهان وارد می‌کند، می‌افزاید: هم‌زمانی فرونشست زمین با فرسودگی شبکه‌های زیرزمینی، پایش مستمر زیرساخت‌ها و اجرای طرح‌های مقاوم‌سازی و بازسازی خطوط آب و فاضلاب را ضروری‌تر کرده است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با اشاره به کم‌آبی و خشکی زاینده‌رود اظهار می‌کند: در چند سال اخیر، روند فرونشست زمین و اثر آن بر شکستگی شبکه‌های فرسوده آب و فاضلاب افزایش یافته است.
شیشه‌فروش، فرسودگی شبکه فاضلاب اصفهان را از چالش‌های زیرساختی شهر می‌داند و یادآور می‌شود: پایش‌های انجام‌شده نشان می‌دهد حدود ۳۰۰ کیلومتر از شبکه فاضلاب شهر به بازسازی نیاز دارد که قرار گرفتن ۳۰ کیلومتر از این شبکه در اولویت بازسازی در دست اجراست.
حفره‌های معابر و ضرورت بررسی نقاط حادثه‌خیز
وی درباره تشکیل کارگروه دائمی فرونشست در اصفهان، تصریح می‌کند: مطالعات پهنه‌بندی خطر فرونشست در شهر اصفهان نیز توسط شهرداری انجام شده و مناطق در معرض خطر شناسایی شده‌اند. بر اساس این مطالعات، برنامه‌هایی برای پیشگیری و کاهش آسیب‌پذیری زیرساخت‌های شهری در دستور کار قرار گرفته است.
مدیرکل مدیریت بحران استانداری اصفهان با اشاره به اقدامات انجام‌شده برای کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی می‌گوید: تاکنون دو هزار و ۶۲۸ حلقه چاه غیرمجاز در استان شناسایی و مسدود شده و حدود ۱۴ هزار کنتور هوشمند نیز روی چاه‌های آب نصب شده است تا میزان برداشت از سفره‌های زیرزمینی به‌صورت مستمر کنترل شود.
شیشه‌فروش با اشاره به اجرای طرح‌های مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی، بیان می‌کند: توسعه سامانه‌های نوین آبیاری، گسترش کشت گلخانه‌ای، اصلاح الگوی کشت و استفاده از محصولات کم‌آب‌بر از جمله اقداماتی است که برای کاهش فشار بر منابع آب زیرزمینی دنبال می‌شود. تاکنون بیش از ۱۴۰ هزار هکتار آبیاری تحت فشار و ۴۰ هزار هکتار انتقال آب با لوله در اراضی کشاورزی استان اجرا شده است.
وی تأکید می‌کند: ادامه مطالعات فرونشست و به‌روزرسانی نقشه‌های خطر توسط سازمان زمین‌شناسی و سازمان نقشه‌برداری کشور ضروری است و همزمان باید حقابه‌های قانونی زاینده‌رود در بخش‌های محیط‌زیستی و کشاورزی تأمین شود تا شتاب فرونشست در دشت‌های استان کاهش یابد.
به نظر می‌رسد اصفهان برای عبور از این زمستان پرریسک، به یک طرح جامع نوسازی نیاز دارد؛ طرحی که در آن تخصیص اعتبارات ویژه و حذف بوروکراسی در صدور مجوزهای حفاری، نه یک انتخاب، بلکه ضرورتی برای صیانت از ایمنی شهروندان و پایداری کالبد شهر باشد.