آیا پاییز امسال، فصل بازگشت آب به گاوخونی است؟
به گزارش گزارشِ هنر، در حالی که چشمانداز جوی برای پاییز و زمستان پیشرو امیدوارکننده به نظر میرسد، پرسش اصلی این است: آیا این بارشها برای جبران سالها خشکی کافی خواهد بود؟ با وجود پیشبینیهای...
به گزارش گزارشِ هنر، در حالی که چشمانداز جوی برای پاییز و زمستان پیشرو امیدوارکننده به نظر میرسد، پرسش اصلی این است: آیا این بارشها برای جبران سالها خشکی کافی خواهد بود؟ با وجود پیشبینیهای مثبت از بارشهای آتی، بحران اصلی همچنان در مسیر رسیدن آب به تالاب گاوخونی نهفته است؛ جایی که مدیریت دقیق دبی و زمانبندی رهاسازیهای سد زایندهرود، تعیینکننده سرنوشت این اکوسیستم بینالمللی خواهد بود.
احیای زایندهرود و تالاب بینالمللی گاوخونی سالها است که به یکی از مهمترین مطالبه زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی اصفهان تبدیل شده است. این رودخانه تنها یک انتقال آب نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی فلات مرکزی ایران به شمار میرود و مدیریت آن نیز باید با همین موقعیت باشد.
در حالی که زایندهرود پس از سالها خشکی، طی ۹۷ روز اخیر در بستر خود جریان یافته است، اما نبود رسیدن این جریان به تالاب بینالمللی گاوخونی، بحران زیستمحیطی و اجتماعی اصفهان را عمیقتر کرده است. باوجود رهاسازیهای مقطعی، فقدان تأمین نیاز حداقل تالاب و تداوم برداشتهای غیرمجاز، احیای این حوضه را به مطالبهای ملی تبدیل کرده که نیازمند مدیریت یکپارچه و تصمیمگیریهای کلان است.
رودخانه زایندهرود امسال پس از سالها خشکی، برای حدود سه ماه در بستر خود و کانالهای کشاورزی غرب و شرق اصفهان جاری شد. این جریان با دو مرحله رهاسازی کلیدی آغاز گشت؛ نخست در هفدهم اردیبهشت با هدف تأمین آب باغهای غرب که البته آب به شهر اصفهان و اراضی شرق نرسید و بار دوم از یازدهم خرداد با افزایش خروجی، مقرر شد برای حدود ۶۰ روز در بازه سهماهه، مزارع شرق آبیاری شوند.
با این حال، پس از ۹۷ روز جریان آب در بستر زایندهرود، در حالی که کشاورزان بخش مرکزی کشت تابستانه خود را انجام دادهاند و ادعا میشود فرونشست در محدوده شهری تا حدی کنترل شده است، تالاب ۴۷ هزار هکتاری گاوخونی که طبق سند تعیین تکلیف حقابهها، سهم ۱۵.۵ درصدی از آب زایندهرود را دارد، هیچ سهمی از این رهاسازیها دریافت نکرده است.
خشکی طولانیمدت زایندهرود منجر به زنجیرهای از چالشها شده است؛ از جمله کاهش ورودی آب به تالاب گاوخونی، گسترش کانونهای گرد و غبار، تشدید فرونشست زمین و آسیب به معیشت کشاورزان شرق اصفهان. تداوم این وضعیت سبب فعال شدن کانونهای گرد و غبار، کاهش کیفیت هوا و آسیب به هزاران خانوار کشاورز در شرق اصفهان شده است.
احیای زایندهرود و تالاب بینالمللی گاوخونی سالها است که به یکی از مهمترین مطالب زیستمحیطی، اجتماعی و اقتصادی اصفهان تبدیل شده است. این رودخانه تنها یک انتقال آب نیست، بلکه بخشی از هویت تاریخی و فرهنگی فلات مرکزی ایران به شمار میرود و مدیریت آن نیز باید با همین موقعیت باشد.
انتظار اصفهان از دولت و نیرو این است که سهم حقآبه زیستمحیطی تالاب گاوخونی به صورت مستقل در جدول منابع و مصارف آب کشور دیده شود تا حتی در سالهای کمآبی نیز این حق قانونی نادیده گرفته نشود. همچنین، برداشت خارج از قانون، بدون توجه به محل آن، باید با قاطعیت مورد برخورد قرار گیرد.
در راستای احیا، الزامات از سوی متخصصان و فعالان محیط زیست مطرح شده است که اجرای مرحلهای از طرح احیای اکولوژیک تالاب، آغاز عملیات از بخشهای کمآسیبتر، انجام مطالعات علمی ریزگردها درباره سلامت مردم و استقبال از ایدههای نوآورانه متخصصان از مهمترین آنها است.
در مدیریت بحران فعلی حوضه زایندهرود، گذار از رهاسازیهای مقطعی به سمت رهاسازیهای هدفمند و زمانبند بهعنوان یک ضرورت فنی و زیستمحیطی مطرح است. با توجه به اولویتبخشی به تأمین آب شرب و چشمانداز مثبت بارشهای پاییزی و زمستانی، استراتژیهای پیشنهادی بر مدیریت دقیق خروجی سد تمرکز دارد تا از تشدید ریسکهای زیستمحیطی جلوگیری شود.
نکته کلیدی و چالشبرانگیز، جلوگیری از اتلاف آب در مسیر رسیدن به تالاب است؛ به طوریکه در صورت کاهش حجم خروجی سد، خطر نرسیدن آب به مقصد نهایی به دلیل نیازهای کشاورزی و برداشتهای موجود در مسیر، به شدت افزایش پیدا خواهد کرد.
بحران تالاب گاوخونی و راهکار مدیریت رهاسازی آب
حسن ساسانی مدیرعامل شرکت آب منطقهای اصفهان در گفتوگو با خبرنگار ایمنا با تبیین وضعیت حساس منابع آبی در حوضه زایندهرود، ضمن ابراز نگرانی از مخاطرات ناشی از کاهش دبی ورودی به تالاب گاوخونی، از اجرای راهکارهای راهبردی برای مدیریت مصارف تأکید کرد.
وی با بازنگری در الگوی رهاسازی سد زایندهرود و اولویتبخشی به تأمین آب شرب، گفت: چشمانداز مثبت بارشهای پاییزی و زمستانی پیشرو رویدادی است که میتواند تنفس جدیدی به حوضه زایندهرود ببخشد.
در حالی که نگرانیها پیرامون رسیدن آب به تالاب گاوخونی افزایش یافته، مدیرعامل شرکت آب منطقهای اصفهان هشدار داد که کاهش خروجی آب از سد زایندهرود از پانزدهم شهریور سالجاری ریسکهای زیستمحیطی را تشدید میکند، افزود: نگرانی اصلی این است که آب رهاسازی شده به دلیل نیازهای کشاورزی و برداشتهای موجود در مسیر، به تالاب گاوخونی نرسد.
ساسانی برای مقابله با این چالش، یک راهکار زمانبندیشده را پیشنهاد کرد و افزود: پیشنهاد شده است که در ماههای آذر و دی سالجاری، با توجه به کاهش نیاز کشاورزی، حجم مناسبی از آب با دبی بالا رهاسازی شود تا امکان رسیدن آب به تالاب فراهم شود.
وی تأکید کرد: اگرچه اولویت قانونی با تأمین آب شرب است، اما تکمیل طرحهای انتقال آب میتواند با کاهش برداشتهای ناگزیر، فضای بیشتری برای تأمین نیازهای کشاورزی و محیط زیست ایجاد کند.
حقابه شهر اصفهان و چالشهای تأمین آب مادیها
مدیرعامل شرکت آب منطقهای اصفهان با اشاره به نتایج مطالعات انجام شده در حوزه حقابه شهر اصفهان، میزان این حقابه را سالانه بیش از ۵۰ میلیون مترمکعب برآورد کرد و توضیح داد: مطالعات مربوط به حقابه شهر اصفهان با توجه به آورد حوضه آبریز متفاوت است، اما بهعنوان مدافعان اصلی این حقابه و شهروندان اصفهان، پیگیر تأمین کامل آن هستیم.
ساسانی درباره وضعیت مادیهای شهر اصفهان یادآور شد: با برگزاری جلسات هماهنگی میان شهرداری، وزارت نیرو و شرکت مدیریت منابع آب، فرآیند تأمین آب برای بسیاری از مادیها بهبود یافته است که بهرغم پیشرفت در مسیرهای فنی و بازگشت آب به تعدادی از مادیها، محدودیتهای ناشی از کاهش حجم رودخانه در دورههای کمآبی، همچنان فرآیند رسیدن آب به برخی مسیرها را با دشواریهای فنی مواجه میکند.
وضعیت ذخایر سد زایندهرود و پیشبینی سال آبی جاری
وی درباره وضعیت ذخایر سد زایندهرود و پیشبینی سال آبی جاری، گفت: بر اساس گزارشهای رسمی تا پانزدهم شهریور سالجاری بیش از ۴۲۰ میلیون مترمکعب آب از سد زایندهرود برای مصارف کشاورزی و محیط زیست رهاسازی شده است، اگرچه این میزان پاسخگوی کامل نیازها نبوده، اما در تغذیه سفرههای آب زیرزمینی، کنترل فرونشست زمین و تأمین بخشی از نیازهای کشاورزی و زیستمحیطی مؤثر بود.
مدیرعامل شرکت آب منطقهای اصفهان در بررسی وضعیت فعلی مخزن سد، اعلام کرد: حدود ۲۳۶ میلیون مترمکعب آب در مخزن سد وجود دارد و میزان ورودی به سد نیز حدود ۱۱ مترمکعب بر ثانیه است، براساس پیشبینیها انتظار میرود حجم آب مخزن در پایان شهریور سالجاری به حدود ۱۹۳ میلیون مترمکعب برسد.
چشمانداز جوی و خوشبینی به تأمین آب شرب در پاییز
ساسانی با اشاره به وضعیت بارندگیها و بهبود شرایط در حوضه آبریز، گفت: میزان آورد حوضه آبریز حدود یک میلیارد و ۱۰۰ میلیون مترمکعب بوده است، این رقم حدود ۳۰ میلیون مترمکعب بیشتر از پیشبینیهای اولیه است که به توزیع عادی آب کشاورزی کمک شایانی کرده است.
وی با بیان اینکه در حال حاضر نگرانی جدی درباره تأمین آب شرب نداریم و پیشبینیهای هواشناسی از شرایط مناسب بارش در پاییز و زمستان حکایت دارد، خاطرنشان کرد: با توجه به محقق شدن حدود ۷۰ درصد شرایط النینو، امیدواریم بارشهای مناسبی در ادامه سال داشته باشیم تا ذخیره سد نیز وضعیت بهتری پیدا کند.
در نهایت، نبود مدیریت یکپارچه و تداوم برداشتهای خارج از ضابطه از مهمترین آسیبها است و تا زمانی که جریانی پایدار در این رودخانه وجود ندارد، نمیتوان انتظار احیای تالاب گاوخونی را داشت، حل مشکلات کشاورزان شرق اصفهان و آسیبهای اجتماعی ناشی از این بحران، نیازمند تصمیمگیری در سطح ملی، مدیریت واحد و همراهی تمام دستگاههای مسئول است تا با نگاه ملی، زمینه احیای این زیستبوم ارزشمند فراهم شود.
تحلیل روند مدیریت آب در حوضه زایندهرود نشان میدهد که تقابل میان نیاز کشاورزی و حقآبه تالاب، اصلیترین چالش در مسیر رهاسازیهای سدی است. اگرچه چشمانداز جوی برای سال آبی پیشرو امیدوارکننده است، اما تمرکز بر رهاسازیهای با دبی پایین در ماههای بحرانی، در عمل منجر به اتلاف آب در مسیر و نبود رسیدن آن به مقصد نهایی تالاب میشود.
بنابراین، تغییر پارامترهای رهاسازی در بازههای زمانی خاص همچون ماههای آذر و دی که نیاز کشاورزی در کمترین حالت است، تنها راهکار عملیاتی برای تبدیل جریان رودخانه به حیات تالاب محسوب میشود، بدون این مدیریت هوشمندانه بر دبی و زمانبندی با وجود بارشهای مناسب، شکاف میان جریان رودخانه و خشکی تالاب همچنان پابرجا خواهد ماند.