آیا دینداری بدون اخلاق امکانپذیر است؟؛ وقتی دین را باید در رفتار دید
به گزارش مشرق و به نقل از گزارشِ هنر، آیا میتوان انسانی را تصور کرد که نمازهایش را بهموقع میخواند، روزه میگیرد، در مناسبتهای مذهبی حضور فعالی دارد و به انجام مناسک دینی پایبند است، اما در روابط...
به گزارش مشرق و به نقل از گزارشِ هنر، آیا میتوان انسانی را تصور کرد که نمازهایش را بهموقع میخواند، روزه میگیرد، در مناسبتهای مذهبی حضور فعالی دارد و به انجام مناسک دینی پایبند است، اما در روابط روزمره خود به حقوق دیگران بیاعتناست؟ آیا چنین فردی را میتوان دیندار به معنای کامل کلمه دانست؟ اگر کسی در عبادت فردی خود منظم باشد، اما در معامله صداقت نداشته باشد، حق کارگر را نپردازد، آبروی دیگران را مخدوش کند یا از موقعیت اجتماعی خود برای تضییع حقوق افراد ضعیفتر استفاده کند، نسبت میان دینداری او و رفتار اخلاقیاش چگونه باید ارزیابی شود؟
این پرسش از جمله مسائل مهم در فلسفه دین، اخلاق اسلامی و جامعهشناسی دین است. در واقع، مسئله فقط این نیست که عبادت چه جایگاهی در زندگی مؤمن دارد، بلکه باید پرسید عبادت قرار است چه تغییری در شخصیت و رفتار انسان ایجاد کند. آیا مناسک مذهبی هدف نهایی دینداریاند یا وسیلهای برای تربیت انسان و شکلگیری مناسبات اخلاقی در زندگی فردی و اجتماعی؟
در سنت دینی اسلام، عبادت و اخلاق دو قلمرو کاملاً جدا از یکدیگر نیستند. قرآن کریم از یک سو انسان را به نماز، روزه و دیگر عبادات فرا میخواند و از سوی دیگر، در آیات متعدد، رعایت عدالت، وفای به عهد، پرهیز از غیبت، ادای امانت و احترام به حقوق دیگران را از نشانههای ایمان معرفی میکند. با این حال، در زندگی اجتماعی گاهی فاصلهای میان دینداری مناسکی و رفتار اخلاقی مشاهده میشود؛ فاصلهای که پرسش درباره حقیقت دینداری را جدیتر میکند.
عبادت؛ هدفی مستقل یا راهی برای دگرگونی انسان؟
برای فهم نسبت عبادت و اخلاق، ابتدا باید به این پرسش پاسخ داد که عبادت در اندیشه دینی چه کارکردی دارد. اگر عبادت صرفاً مجموعهای از اعمال تعریفشده و تکرارشونده باشد، میتوان آن را بدون توجه به آثار اخلاقیاش انجام داد؛ اما اگر عبادت نوعی ارتباط آگاهانه با خداوند و تمرینی برای خروج انسان از خودمحوری باشد، نمیتوان پیامدهای اخلاقی آن را نادیده گرفت.
قرآن کریم در آیه ۴۵ سوره عنکبوت میفرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَیٰ عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْکَرِ»؛ نماز انسان را از زشتی و منکر بازمیدارد. در این آیه، نماز تنها بهعنوان یک تکلیف عبادی معرفی نشده، بلکه برای آن اثری تربیتی و اخلاقی نیز در نظر گرفته شده است. به همین دلیل، میتوان پرسید اگر نمازگزاری هیچ تأثیری در کاهش ظلم، دروغ، خیانت و تعدی به حقوق دیگران نداشته باشد، آیا کارکرد مورد انتظار از این عبادت تحقق یافته است؟
البته نباید از این آیه چنین نتیجه گرفت که هر نمازگزاری باید بلافاصله و بهطور کامل از همه خطاهای اخلاقی مصون شود. انسان موجودی تدریجی و دارای ضعفها و تعارضهای درونی است و عبادت نیز در مسیر تربیت او معنا پیدا میکند. با این حال، استمرار رفتارهای غیراخلاقی باید فرد را به بازنگری در کیفیت و حقیقت عبادت خود وادار کند.
در آیه ۳۴ سوره فصلت نیز قرآن کریم به مقابله با بدی از طریق رفتار نیک دعوت میکند و در آیه ۸ سوره مائده، رعایت عدالت حتی در برابر کسانی که مورد نفرت انسان هستند، ضروری دانسته شده است. کنار هم قرار دادن این آموزهها نشان میدهد که دینداری صرفاً به رابطه عمودی انسان با خدا محدود نیست؛ کیفیت رابطه انسان با دیگران نیز بخشی از سنجش اخلاقی زندگی دینی اوست.
علی شیروانی در مقاله «نسبت تجربه دینی با تجربه اخلاقی از دیدگاه شهید مطهری» که در فصلنامه اخلاق وحیانی منتشر شده است، با بررسی دیدگاه مطهری درباره ایمان، پرستش و ارزش اخلاقی، به نظریه «اخلاق به مثابه پرستش» میپردازد. در این برداشت، تجربه اخلاقی ناب با تجربه دینی پیوندی عمیق دارد و اخلاق را نمیتوان از معنای گسترده پرستش جدا کرد.[۱]
این دیدگاه امکان فهم تازهای از عبادت فراهم میکند: انسان در عبادت تنها به انجام یک وظیفه فردی مشغول نیست، بلکه باید از محدودیتهای خودخواهانه عبور کند و نسبت خود را با حقیقتی فراتر از منافع شخصی بازتعریف کند.
حقالناس؛ جایی که دینداری از خلوت فردی وارد جامعه میشود
یکی از مهمترین مفاهیم برای فهم رابطه دین و اخلاق، مفهوم «حقالناس» است. در فقه اسلامی معمولاً میان حقالله و حقالناس تمایز گذاشته میشود. حقالله ناظر به تکالیفی است که در ارتباط با خداوند و بندگی او تعریف میشوند و حقالناس به حقوقی مربوط است که انسانها در برابر یکدیگر دارند. البته این تفکیک به معنای جدایی کامل این دو قلمرو نیست؛ زیرا در بسیاری از موارد، تضییع حقوق مردم همزمان میتواند نافرمانی در برابر خداوند نیز باشد.
اهمیت حقالناس در این است که برخلاف برخی تصورهای رایج، دینداری را نمیتوان صرفاً با میزان عبادتهای فردی اندازهگیری کرد. کسی که در خلوت خود به عبادت مشغول است، اما در محیط کار حقوق دیگران را رعایت نمیکند، در معاملات فریبکاری میکند یا با استفاده از قدرت و موقعیت خود موجب محرومیت دیگران میشود، نمیتواند آثار رفتار اجتماعی خود را از ارزیابی دینی زندگیاش جدا کند.
برای مثال، کارفرمایی را در نظر بگیریم که در مناسبتهای مذهبی هزینههای قابل توجهی برای برگزاری مراسم و کمکهای خیریه اختصاص میدهد، اما دستمزد کارگران خود را به تأخیر میاندازد یا از پرداخت حقوق قانونی آنان خودداری میکند. آیا کمک مالی او میتواند جایگزین ادای حق کارگر شود؟ یا فردی که در مراسم مذهبی حضور دارد، اما در معاملات از ناآگاهی طرف مقابل سوءاستفاده میکند، میتواند با انجام مناسک، مسئولیت اخلاقی خود را در برابر زیاندیده نادیده بگیرد؟
پاسخ به این پرسشها مستلزم توجه به تفاوت میان عمل خیر و جبران حق تضییعشده است. کمک به نیازمندان ارزش اخلاقی دارد، اما نمیتوان آن را به جای بازگرداندن مال دیگری یا جبران خسارت واردشده نشاند. صدقه دادن به یک فرد نیازمند، مجوزی برای نپرداختن بدهی به شخص دیگری نیست. به همین ترتیب، حضور در یک مراسم مذهبی نمیتواند جایگزین عذرخواهی از کسی شود که آبرویش مورد تعرض قرار گرفته است.
در روایتی مشهور از پیامبر اسلام(ص)، درباره شخص مفلس سخن گفته شده است؛ کسی که با وجود برخورداری از نماز، روزه و اعمال عبادی، به دیگران دشنام داده، به آنان تهمت زده، مالشان را خورده یا حقوقشان را ضایع کرده است. مطابق این روایت، در روز قیامت از حسنات چنین فردی برای جبران حقوق تضییعشده دیگران برداشته میشود و اگر حسنات او کفایت نکند، گناهان صاحبان حق بر عهده او قرار میگیرد. این روایت در صحیح مسلم، در کتاب البر والصلة والآداب، با عنوان حدیث مفلس نقل شده است.
اهمیت این روایت در آن است که عبادت را از پیامدهای اجتماعی رفتار انسان جدا نمیکند. گویی پیام اصلی آن این است که نمیتوان با انباشتن اعمال عبادی، بدهی اخلاقی و حقوقی خود به دیگران را نادیده گرفت. رابطه انسان با خداوند نباید به پوششی برای نادیده گرفتن رابطه او با بندگان خدا تبدیل شود.
از همین رو، حقالناس را باید یکی از مهمترین معیارهای سنجش صداقت در دینداری دانست؛ معیاری که در زندگی روزمره، در پرداخت بدهی، رعایت حقوق همسایه، حفظ آبروی دیگران، امانتداری، رعایت حقوق کارکنان و حتی نحوه استفاده از امکانات عمومی خود را نشان میدهد.
- ۱. علی شیروانی، «نسبت تجربه دینی با تجربه اخلاقی از دیدگاه شهید مطهری»، فصلنامه اخلاق وحیانی، سال دوم، شماره اول، ۲۰۱۲، صفحات ۳۳ تا ۵۲. مشاهده مشخصات مقاله