علت سرگیجه چیست؟

رویداد ۲۴ نوشت: سرگیجه (Dizziness) یکی از متداول‌ترین شکایات پزشکی است که افراد در تمامی رده‌های سنی تجربه می‌کنند. این حالت به خودی خود یک بیماری مستقل نیست، بلکه نشانه‌ای از وجود اختلال در یکی از سیستم‌های تعادلی، عصبی، عروقی یا هورمونی بدن است. احساس چرخش محیط به دور سر، سبک شدن سر، عدم تعادل یا احساس شناور بودن، همگی حالت‌های مختلفی هستند که افراد تحت عنوان سرگیجه بیان می‌کنند.

۱. تفکیک مهم: سرگیجه واقعی (Vertigo) یا سبکی سر (Lightheadedness)؟

برای تشخیص علت دقیق، ابتدا باید نوع احساسی که فرد دارد مشخص شود:

دوران سر یا سرگیجه واقعی (Vertigo): احساس نادرستی مبنی بر اینکه شما یا محیط اطرافتان در حال چرخش یا حرکت است. این حالت اغلب به مشکلات گوش داخلی یا سیستم عصبی مرکزی مربوط می‌شود.

سبکی سر یا احساس غش (Lightheadedness / Presyncope): احساس اینکه ممکن است بیهوش شوید یا سرتان خالی شده است. این حالت معمولاً به افت فشار خون، کاهش قند خون یا مسائل قلبی مربوط است.

عدم تعادل (Disequilibrium): احساس بی‌ثباتی هنگام راه رفتن بدون احساس چرخش، که بیشتر به مشکلات اعصاب محیطی، بینایی یا عضلانی مربوط می‌شود.

۲. اصلی‌ترین علل سرگیجه چرخشی (مرتبط با گوش داخلی)

گوش داخلی بخش اصلی تنظیم تعادل بدن است و کوچک‌ترین اختلال در آن باعث بروز سرگیجه شدید چرخشی می‌شود.

الف) سرگیجه موضعی خوش‌خیم (BPPV)

شایع‌ترین علت سرگیجه چرخشی است. در این حالت، کریستال‌های کوچک کلسیمی (کانالیت‌ها) درون گوش داخلی جابه‌جا شده و وارد مجاری نیم‌دایره‌ای می‌شوند.

تحریک‌کننده‌ها: چرخش سریع سر، غلط زدن در تخت‌خواب یا نگاه کردن به سمت بالا.

ویژگی: حملات کوتاه (چند ثانیه‌ای تا یک دقیقه‌ای)، اما شدید چرخش.

ب) التهاب عصب تعادلی یا لابیرنتیت (Vestibular Neuritis / Labyrinthitis)

عفونت‌های ویروسی (مانند سرماخوردگی یا آنفولانزا) می‌توانند باعث التهاب عصب تعادلی گوش داخلی شوند.

علائم: سرگیجه ناگهانی و شدید که می‌تواند چند روز طول بکشد و همراه با تهوع و استفراغ باشد. اگر با افت شنوایی ناگهانی همراه باشد، به آن لابیرنتیت می‌گویند.

ج) بیماری منیر (Ménière’s Disease)

به دلیل تجمع غیرطبیعی مایع در گوش داخلی ایجاد می‌شود.

علائم: حملات ناگهانی سرگیجه که از چند ساعت طول می‌کشد، همراه با وزوز گوش (Tinnitus)، احساس پر بودن گوش و کاهش شنوایی متناوب.

د) میگرن دهلیزی (Vestibular Migraine)

افرادی که مبتلا به میگرن هستند ممکن است حملات سرگیجه‌ای را تجربه کنند که از چند دقیقه تا چند روز طول بکشد، حتی اگر در آن لحظه سردرد نداشته باشند.

۳. علل عمومی و سیستمیک سرگیجه (سبکی سر و بی‌حالی)

الف) افت فشار خون و افت موضعی (Orthostatic Hypotension)

افت ناگهانی فشار خون هنگام برخاستن سریع از حالت نشسته یا خوابیده. این حالت باعث می‌شود خون کافی برای یک لحظه به مغز نرسد.

ب) کم‌آبی بدن (Dehydration) و گرمازدگی

کاهش حجم مایعات بدن باعث کاهش حجم خون جاری و در نتیجه کاهش اکسیژن‌رسانی به مغز می‌شود.

ج) کم‌خونی (Anemia)

کاهش گلبول‌های قرمز سالم یا هموگلوبین باعث می‌شود اکسیژن کافی به نسوج مغزی نرسد که علائم آن شامل سرگیجه، رنگ‌پریدگی و خستگی مداوم است.

د) افت قند خون (Hypoglycemia)

به‌ویژه در افراد مبتلا به دیابت که انسولین یا داروی قند مصرف می‌کنند یا افرادی که رژیم‌های طولانی گرسنگی دارند رخ می‌دهد و با تعریق سرد و لرزش همراه است.

هـ) اضطراب و حملات پانیک (Panic Attacks)

اضطراب شدید و تنفس‌های سریع و سطحی (Hyperventilation) میزان دی‌اکسید کربن خون را تغییر داده و باعث احساس سبکی سر و گیجی می‌شود.

۴. علل قلبی و عروقی سرگیجه

اگر سرگیجه به دلیل اختلال در خون‌رسانی قلبی باشد، نیازمند ارزیابی فوری پزشکی است:

آریتمی‌های قلبی (ضربان نامنظم): کند بودن یا تند بودن غیرطبیعی ضربان قلب.

تنگی عروق یا نارسایی قلبی: کاهش توان پمپاژ قلب.

سکته یا حملات ایسکمیک گذرا (TIA): اختلال در خون‌رسانی به مغز یا ساقه مغز که معمولاً با علائم عصبی دیگر همراه است.

۵. عوارض جانبی داروها

بسیاری از داروها می‌توانند به عنوان عارضه جانبی باعث سرگیجه شوند:

• داروهای کاهش‌دهنده فشار خون
• داروهای ضددیابت
• داروهای ضدافسردگی و آرام‌بخش‌ها
• برخی آنتی‌بیوتیک‌ها و داروهای ضدصرع

در صورت بروز سرگیجه ناگهانی همراه با هر یک از علائم زیر، باید فوراً به اورژانس مراجعه کنید:

• سردرد بسیار شدید و ناگهانی
• ضعف، بی Follow‌حسی یا فلج شدن یک طرف صورت یا بدن
• اختلال در تکلم یا تار شدن دید و دوبینی
• عدم تعادل شدید و افتادن ناگهانی هنگام راه رفتن
• درد در ناحیه قفسه سینه یا تنگی نفس
• سنکوپ یا بیهوش شدن
• اقدامات اولیه و مراقبت‌های خانگی

بلافاصله بنشینید یا دراز بکشید: برای جلوگیری از سقوط و آسیب دیدن.

حرکات سر را کند کنید: از چرخاندن سریع سر یا تغییر موقعیت ناگهانی پرهیز کنید.

مایعات بنوشید: در صورتی که علت کم‌آبی باشد، نوشیدن آب کافی موثر است.

از نورهای شدید و مصرف کافئین/سیگار بپرهیزید: این عوامل می‌توانند تحرکات گوش داخلی را تشدید کنند.