مسکو؛ سرد و زیبا در دل تحریم

نادر مازوجی

تاریخ روسیه، با نام رسمی «فدراسیون روسیه» که پهناورترین کشور جهان است، به سده چهاردهم میلادی بازمی‌گردد. ایوان چهارم، معروف به «ایوان مخوف» نخستین حاکم مسکو بود که خود را تزار نامید. در سده هفدهم، خاندان رومانوف به حکومت روسیه دست یافتند و تا ۳۰۰ سال بر این کشور حکومت کردند. پتر کبیر و کاترین کبیر، از بنام‌ترین پادشاهان این خاندان بودند که جنگها و اصلاحات زیادی رابرای مدرن سازی روسیه پیاده کردند و با اقدامات بزرگشان روسیه را به ابرقدرت اوراسیا تبدیل کردند. این کشور پس از فروپاشی شوروی به اقتصاد بازار روی آورده و به منابع طبیعی عظیم خود متکی است. روسیه یکی از پنج عضو دائم شورای امنیت، عضو سازمان تجارت جهانی، سازمان همکاری شانگهای و کشورهای مستقل همسود است. 

مسکو پایتخت آن با جمعیتی در حدود ۲۰میلیون نفر، پرجمعیت‌ترین و بزرگ‌ترین شهر قاره اروپا است. چهار فرودگاه بین‌المللی، ۹ ایستگاه راه‌آهن و متروی مسکو که یکی از زیباترین و عمیق‌ترین تونل‌های دنیا می‌باشد، در این شهر قرار دارند. کاخ کرملین، قلعه‌ای باستانی در این شهر است که محل زندگی رئیس‌جمهور روسیه و استقرار قوه مجریه این کشور است. این مقدمه کوتاه، باهدف بیان شرح مختصری از شیوه زندگی و زیبایی های مسکو است که من به عنوان  خبرنگار روزنامه اطلاعات در سفر اخیر خود  به این شهر مشاهده کردم. آقای «علی هادی‌لو» از کارمندان فهیم سفارت ایران در مسکو نیز در تهیه این گزارش همکاری داشتند که از ایشان سپاسگزاریم .

شهرسازی منحصربه‌فرد مسکو

شهرسازی مسکو یکی از نمونه‌های برجسته و منحصربه‌فرد در تاریخ شهرسازی جهان است که ترکیبی از الگوهای تاریخی، معماری دوران شوروی و پروژه‌های مدرن و کلان‌شهری قرن ۲۱ را به نمایش می‌گذارد. بارزترین ویژگی مسکو، ساختار هندسی آن است که به شکل دایره‌های متحدالمرکز (حلقه‌ها) طراحی شده است. این الگو شبیه به تار عنکبوت است و به مرور زمان با گسترش شهر، حلقه‌های جدیدی به آن اضافه شده‌اند. خیابان‌های اصلی مانند میدان سرخ و کاخ کرملین در هسته مرکزی آن قرار دارند. بخش بزرگی از هویت مسکو تحت تأثیر تصمیمات شهرسازی دوره اتحاد جماهیر شوروی شکل گرفته است. «آسمان‌خراش‌های استالینی»، ساختمان‌های بلند و باشکوهی هستند که در دهه های ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ با سبک معماری کلاسیک سوسیالیستی ساخته شدند که از آن جمله، ساختمان وزارت خارجه، دانشگاه دولتی مسکو و هتل لنینگراد هستند. آپارتمان‌های پیش‌ساخته و کم‌ارتفاعی که در دوران خروشچف برای حل بحران مسکن با سرعت بالا ساخته شدند، امروزه در قالب پروژه‌های نوسازی شهری، تخریب و با برج‌های مدرن جایگزین شده اند. خیابان‌ها در مسکو بسیار عریض و میدان‌ها نیز بسیار بزرگ هستند که برای رژه‌ها و اجتماعات عظیم طراحی شده اند. نکته جالب اینکه در وسط بلوارها و بزرگراههای مسکو هیچ نوع درختکاری یا بلوک های سیمانی وجود ندارد و دلیل آن هم این است که برای فرود اضطراری هواپیما یا جنگنده در مواقع  اضطراری و در شرایطی که به هر دلیل توان فرود در فرودگاه را ندارد، به این شکل درست شده اند.

سیستم حمل‌ونقل عمومی پیشرفته

شهرسازی مسکو بر پایه حمل‌ونقل عمومی انبوه بنا شده است. متروی مسکو یکی از پیشرفته‌ترین، شلوغ‌ترین و زیباترین سیستم‌های مترو در جهان است که ایستگاه‌های آن به دلیل معماری باشکوه، مجسمه‌ها و لوسترها به «کاخ‌های زیرزمینی» معروفند. متروی مسکو در سال ۱۹۳۵ در دوران اتحاد جماهیر شوروی افتتاح شد. ایده پشت ساخت این مترو فراتر از جابجایی مسافر بود؛ رهبران شوروی می‌خواستند به کارگران و طبقات فرودست جامعه نشان دهند که «کاخ‌های پادشاهی» اکنون متعلق به آن‌هاست. 

به همین دلیل، ایستگاه‌های مترو با بالاترین دقت و با استفاده از سنگ‌های مرمر گران‌بها، گرانیت، موزائیک‌های خیره‌کننده، مجسمه‌های برنزی، شیشه‌های رنگی و لوسترهای باشکوه طراحی و ساخته شده‌اند. برخی ایستگاه‌های متروی مسکو بسیار عمیق هستند و حدود ۸۴ متر زیر زمین قرار دارند. گفته می‌شوداین امر به دلیل ویژگی‌های زمین‌شناسی مسکو و همچنین استفاده احتمالی از آن‌ها به عنوان پناهگاه‌های ضد بمب اتم در دوران جنگ سرد است. در سال‌های اخیر، روسیه سرمایه‌گذاری عظیمی روی سیستم‌های حمل‌ونقل هوشمند، اتوبوس‌های برقی، دوچرخه‌های اشتراکی و یکپارچه‌سازی سامانه‌های پرداخت در مسکو انجام داده است. «مسکو سیتی» منطقه تجاری و مالی مدرن مسکو که در کنار رودخانه «مسکوا» قرار دارد و شامل بلندترین آسمان‌خراش‌های اروپا است، نمونه‌ای از تمرکززدایی اداری و ایجاد یک هاب مالی مدرن در بافت شهر است. تبدیل کارخانه‌های قدیمی و فضاهای متروکه به پارک‌های شهری مدرن که برجسته‌ترین نمونه آن در نزدیکی میدان سرخ است، توسط معماران بین‌المللی طراحی شده و اکوسیستم‌های مختلف روسیه را بازآفرینی می‌کند. پروژه «مسکو هوشمند» نیزباهدف استفاده از داده‌های کلان و هوش مصنوعی در مدیریت ترافیک، روشنایی معابر، خدمات شهری و ارتباط شهروندان با شهرداری طراحی شده است.

تابلوهای راهنما فقط به زبان روسی

یکی از مسائلی که ممکن است برای گردشگران خارجی در سفر به مسکو مشکل‌ساز باشد، اسامی تابلوهای راهنمای خیابان ها و بزرگراهها به زبان روسی است. علت این موضوع را که جویا شدیم، گفتند دلیل وجود اسامی تابلوهای راهنما (خیابان‌ها، ایستگاه‌های مترو و علائم شهری) به زبان روسی در مسکو ریشه در قوانین، هویت ملی و ساختار اجرایی این کشور دارد. بر اساس قانون اساسی روسیه، زبان روسی زبان رسمی سراسر این کشور است و تمامی نهادهای دولتی، شهرداری‌ها، سازمان‌های عمومی و ارائه‌دهندگان خدمات شهری موظفند اطلاعات عمومی، تابلوهای راهنمای شهری، نام معابر و علائم راهنمایی و رانندگی را به زبان رسمی کشور (روسی) درج کنند. البته اخیرا در مناطق گردشگری، فرودگاه‌ها و ایستگاه‌های اصلی متروی مسکو (برای کمک به گردشگران بین‌المللی و مسابقاتی مانند جام جهانی)، در کنار زبان روسی از زبان انگلیسی و چینی نیز استفاده شده است.

شب‌های خیره کننده مسکو

زیبایی «شب‌های مسکو» ترکیبی از معماری تاریخی، نورپردازی‌های خیره‌کننده مدرن، وسعت فضاها و فضای شاعرانه‌ای است که این کلان‌شهر بزرگ را در تاریکی شب به صحنه‌ای رویایی تبدیل می‌کند. مسکو در طول روز با آجرهای قرمز کرملین و گنبدهای رنگی شناخته شده است، اما در شب با یک نورپردازی حرفه‌ای و هندسی کاملا دگرگون می‌شود. دیوارهای باستانی کرملین، کلیسای «سن باسیل» با گنبدهای پیازی شکل و ساختمان تاریخی فروشگاه «GUM» در نور زرد و گرم چراغ‌ها، فضایی افسانه‌ای و شبیه به داستان‌های کهن ایجاد می کنند. رودخانه «مسکوا» نیز از قلب شهر می‌گذرد و انعکاس نور پل‌ها، ساختمان‌های تاریخی و برج‌های مدرن روی سطح آب، منظره‌ای بی‌نظیر برای پیاده‌روی‌های شبانه خلق می‌کند. برخلاف بسیاری از شهرهای جهان که با تاریکی هوا خلوت می‌شوند، مسکو در شب بسیار زنده است و تا پاسی از نیمه شب، مغازه ها و فروشگاهها همچنان مملو از مردم هستند.

نظم رانندگی در پایتخت

رانندگی در مسکو به عنوان یک کلان‌شهر عظیم با میلیون‌ها خودرو، ترکیبی جالب از قوانین بسیار سخت‌گیرانه، سیستم‌های نظارتی هوشمند و فرهنگ رانندگی خاص شهروندی است. نظم و انضباط ترافیکی در مسکو به‌شدت مشهود است. مسکو یکی از پیشرفته‌ترین سیستم‌های مدیریت ترافیک و نظارت تصویری در جهان را دارد. دوربین‌های کنترل سرعت، عبور از چراغ قرمز و خطوط ویژه در تمام بزرگراه‌ها و خیابان‌ها نصب شده‌اند.

 سیستم جریمه نیز کاملا خودکار است و خطای راننده به سرعت ثبت شده و پیامکش از طریق اپلیکیشن‌های دولتی به گوشی او ارسال می شود. به همین دلیل، فرار از جریمه عملا غیرممکن است. در مسکو قوانین مربوط به عابران پیاده نیز با جدیت اعمال می‌شود و رانندگان موظفند به محض رسیدن به خط‌کشی عابر پیاده کاملا متوقف شوند تا عابر عبور کند.  

یکی از شاهکارهای نظم ترافیکی مسکو، مدیریت آن در فصل زمستان و بارش‌های سنگین برف است. شهرداری مسکو ناوگان عظیمی از برف‌روب‌ها و ماشین‌آلات شن‌پاشی دارد که به محض شروع برف به خیابان‌ها می‌آیند؛ به همین دلیل، ترافیک سنگین بر اثر برف به‌ندرت ایجاد می‌شود. در مجموع، نظم حاکم بر ترافیک مسکو به لطف تکنولوژی، جریمه‌های بازدارنده و زیرساخت‌های هوشمند، بسیار بالاتر از استانداردهای حتی کشورهای پیشرفته غربی است.

تأثیر کمرنگ تحریم و جنگ بر زندگی مردم

درپی تحریم‌های گسترده علیه روسیه از زمان آغاز جنگ اوکراین، تورم و نوسانات ارزش روبل و افزایش قیمت کالاهای وارداتی و قطعات (به‌ویژه خودرو و لوازم الکترونیکی) فشار اقتصادی را بر طبقه متوسط افزایش داده است.

 همچنین قطع ارتباط با سیستم مالی جهانی (سوئیفت) و محدودشدن پروازهای مستقیم به اروپا، سفرها و نقل‌وانتقال مالی بین‌المللی را برای مردم عادی سخت‌تر کرده است. اما زندگی در روسیه و بخصوص مسکو متوقف نشده، زیرا دولت روسیه با استفاده از درآمدهای کلان انرژی، ذخایر ارزی و سیاست «واردات موازی» (تأمین کالاها از کشورهای ثالث مانند قزاقستان، امارات و چین) توانسته است از فروپاشی اقتصادی جلوگیری کند. 

سیستم‌های حمل‌ونقل، فروشگاه‌های مواد غذایی، کافه‌ها و خدمات شهری به کار خود ادامه می‌دهند و مردم باوجود مشکلات اقتصادی، زندگی عادی خود را حفظ کرده‌اند. وقتی با  مردم روسیه گفت‌وگو می‌کردم، دریافتم دیدگاه آنان درباره جنگ اوکراین هم یکدست نیست. بخش قابل توجهی از مردم روسیه از اقدامات دولت علیه اوکراین حمایت می‌کنند و این جنگ را پاسخی به گسترش ناتو به سمت مرزهای روسیه و دفاع از امنیت ملی کشورشان، و همچنین حمایت از روس‌زبان‌های منطقه دونباس در برابر کی‌یف می‌دانند. اما بسیاری از مردم عادی(آنچنانکه در سفر مسکو شاهد بودیم)، فراتر از شعارهای سیاسی ترجیح می‌دهند تمرکز خود را روی زندگی شخصی، کار و خانواده حفظ کنند. تاریخ روسیه پر از بحران‌های اقتصادی و سیاسی است؛ بنابراین، شهروندان این کشور یاد گرفته‌اند که با وجود تورم، تحریم و سایه جنگ، گلیم خود را از آب بیرون بکشند. اما در میان اقشاری از جامعه، به‌ویژه جوانان شهری و تحصیل‌کرده ها مخالفت جدی با جنگ وجود دارد. هزینه‌های انسانی و اقتصادی، مهاجرت گسترده و قوانین سخت‌گیرانه درباره انتشار اخبار ارتش روسیه که می‌تواند به جریمه‌های سنگین یا حبس منجر شود، سبب مخالفت علنی با جنگ توسط اقشار یادشده است.

دیدگاه مردم روسیه نسبت به ایران

دیدگاه مردم روسیه نسبت به ایران مجموعه‌ای از نگاه‌های تاریخی، فرهنگی، سیاسی و رسانه‌ای است که مانند هر جامعه دیگری، طیف متفاوتی از نظرات را شامل می‌شود. مردم روسیه به طور سنتی نگاهی پر از احترام به فرهنگ‌ها و تمدن‌های باستانی دارند. در سیستم آموزشی و عمومی روسیه، ایران (یا همان پرشیا/ایران باستان) به عنوان یکی از کهن‌ترین تمدن‌های بشری شناخته می‌شود. خیام (شاعر برجسته ایرانی) برای بسیاری از روس‌ها آشناست و اشعار او جایگاه ویژه‌ای در فرهنگ کتابخوانی روسیه دارد. 

در سال‌های اخیر با   لغو روادید گروهی میان دو کشور و توسعه روابط گردشگری، تبادل مسافر بین ایران و روسیه افزایش یافته است. گردشگران و تجار ایرانی که به روسیه سفر می‌کنند معمولاً با برخوردی مهمان‌نوازانه و بدون پیش‌داوری منفی از سوی مردم مسکو و سایر شهرهای روسیه مواجه می‌شوند. رسانه‌های دولتی روسیه معمولاً ایران را به عنوان یک شریک مهم و مستقل در برابر سیاست‌های ایالات متحده و غرب به تصویر می‌کشند. نکته اینکه دو شبکه «خبر» و «پرس تی وی» ایران روی فهرست کانال های تلویزیون دولتی روسیه وجود دارند. با این حال، در افکار عمومی روسیه همه نگاه‌ها به سیاست خارجی یکسان نیست. 

بخشی از مردم که اخبار را دنبال می‌کنند، ایران را کشوری با ثبات و مقاوم در برابر فشارهای غرب می‌دانند، در حالی که برخی دیگر ممکن است تحت تأثیر  رسانه‌های غرب، دیدگاه‌های خنثی یا نیازمند اطلاعات بیشتر داشته باشند. اما در مجموع هیچ‌گونه خصومت، نگاه منفی ریشه‌دار یا تنفر عمومی میان مردم روسیه نسبت به ایرانیان وجود ندارد و روابط فردی معمولاً بر پایه احترام متقابل شکل می‌گیرد.