روسیه و معادله جنگ ایران؛ میانجی‌گری برای صلح یا تثبیت قدرت؟
به گزارش گزارشِ هنر، سفر محسن رضایی به روسیه را نمی‌توان تنها یک رفت‌وآمد دیپلماتیک معمول یا تلاشی محدود برای میانجی‌گری در پایان جنگ ارزیابی کرد. انتقال پیام رهبر انقلاب به ولادیمیر پوتین،...
به گزارش گزارشِ هنر، سفر محسن رضایی به روسیه را نمی‌توان تنها یک رفت‌وآمد دیپلماتیک معمول یا تلاشی محدود برای میانجی‌گری در پایان جنگ ارزیابی کرد. انتقال پیام رهبر انقلاب به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، یکی از مهم‌ترین ابعاد این سفر به شمار می‌رود؛ پیامی که اگرچه از محتوای آن اطلاعاتی منتشر نشده، اما نفس انتقال آن در چنین سطحی، نشان‌دهنده اهمیت ارتباطات سیاسی تهران و مسکو در شرایط حساس کنونی است. این سفر که پیش‌تر نیز در دستور کار قرار داشت، به دلیل شرایط جنگی به تعویق افتاده بود و اکنون در فضایی انجام شده که تحولات میدانی و سیاسی، ضرورت رایزنی درباره آینده منطقه را بیش از گذشته برجسته کرده است.
در روایت رسمی از این سفر، موضوع میانجی‌گری روسیه و تأکید بر پایان جنگ مورد توجه قرار گرفته است؛ با این حال، پرسش مهم‌تر این است که چرا مسکو تا این اندازه به تحولات جنگ ورود میکند و چه منافعی در پایان یافتن آن دارد؟ پاسخ به این پرسش را باید در جایگاه روسیه در معادلات منطقه‌ای و بین‌المللی جست‌وجو کرد. مسکو نمی‌تواند نسبت به تحولاتی که امنیت، مسیرهای اقتصادی، موازنه قدرت و مناسبات سیاسی غرب آسیا را تحت تأثیر قرار می‌دهد، بی‌تفاوت بماند؛ به‌ویژه آنکه پیامدهای چنین جنگی ممکن است از مرزهای منطقه فراتر برود و بر رقابت قدرت‌های بزرگ نیز اثر بگذارد.
از سوی دیگر، روابط روسیه و ایالات متحده در دوره دونالد ترامپ نیز بخشی از این معادله است. رویکرد دولت ترامپ در قبال جنگ اوکراین و کاهش تمایل واشنگتن به حمایت گسترده از کی‌یف، می‌تواند برای مسکو فرصت‌هایی ایجاد کند؛ اما این مسئله به معنای شکل‌گیری اتحاد راهبردی میان آمریکا و روسیه نیست. اختلاف منافع دو کشور همچنان پابرجاست و هر دو قدرت، تحولات جهانی را از منظر منافع ملی و جایگاه خود در رقابت‌های بین‌المللی دنبال می‌کنند. بنابراین، نقش‌آفرینی روسیه در بحران غرب آسیا را باید در چارچوب محاسبات مستقل این کشور و تلاش آن برای حفظ و تقویت موقعیت خود در نظم بین‌المللی تحلیل کرد.
با این حال، اهمیت تحولات اخیر تنها به مناسبات تهران، مسکو و واشنگتن محدود نمی‌شود. یکی از پیامدهای احتمالی جنگ، تغییر نگاه کشورهای منطقه به ترتیبات امنیتی موجود است. کشورهایی که سال‌ها امنیت خود را تا حد زیادی به حضور و حمایت قدرت‌های فرامنطقه‌ای، به‌ویژه ایالات متحده، گره زده‌اند، ممکن است در صورت مشاهده تضعیف اعتبار یا کارآمدی این حمایت‌ها، به سمت بازنگری در سیاست‌های امنیتی خود حرکت کنند. در چنین شرایطی، ایده همکاری‌های منطقه‌ای و ایجاد سازوکارهای مستقل امنیتی می‌تواند جایگاه پررنگ‌تری پیدا کند.
اگر این روند تداوم یابد، پیامد آن ممکن است فراتر از تغییر در روابط امنیتی کشورهای غرب آسیا باشد و به بازتعریف جایگاه قدرت‌های منطقه‌ای منجر شود. تضعیف هژمونی آمریکا در غرب آسیا، در صورت تحقق، تنها یک عقب‌نشینی جغرافیایی یا نظامی نخواهد بود؛ بلکه می‌تواند بر برداشت سایر بازیگران بین‌المللی از قدرت و توان اثرگذاری واشنگتن نیز تأثیر بگذارد. در چنین وضعیتی، قدرت‌های منطقه‌ای فرصت بیشتری برای پیگیری مستقل منافع خود پیدا می‌کنند و امکان شکل‌گیری ترتیبات تازه سیاسی و امنیتی افزایش می‌یابد.
از این منظر، جنگ اخیر می‌تواند یکی از عواملی باشد که روند حرکت نظام بین‌الملل از وضعیت تک‌قطبی به سمت نظمی چندقطبی را شتاب می‌بخشد. چنین تحولی نه قطعی است و نه می‌توان انتظار داشت در کوتاه‌مدت و با تقسیم ساده جهان میان چند قدرت منطقه‌ای اتفاق بیفتد؛ اما افزایش نقش‌آفرینی بازیگران مستقل و دشوارتر شدن تحمیل اراده یک قدرت بر سایر کشورها، از جمله روندهایی است که می‌تواند در صورت تداوم تحولات کنونی تقویت شود. در این میان، قدرت‌هایی مانند ایران، ترکیه، روسیه و دیگر بازیگران اثرگذار در مناطق مختلف جهان، هر یک متناسب با ظرفیت‌ها و محدودیت‌های خود به دنبال افزایش سهمشان در معادلات آینده خواهند بود.
در چنین چارچوبی، سفر محسن رضایی به مسکو را باید در بستری گسترده‌تر از تلاش برای پایان دادن به جنگ بررسی کرد. این سفر در کنار اهمیت روابط تهران و مسکو، نشان می‌دهد که دو کشور تحولات جاری را تنها یک بحران مقطعی نمی‌بینند و آینده مناسبات منطقه‌ای و بین‌المللی نیز در محاسبات آن‌ها اهمیت دارد. با این حال، اینکه این رایزنی‌ها تا چه اندازه بتواند بر روند جنگ اثر بگذارد و آیا تحولات کنونی به تغییر موازنه قدرت در غرب آسیا و جهان منجر خواهد شد، به مجموعه‌ای از تحولات سیاسی، نظامی و دیپلماتیک در ماه‌های آینده بستگی دارد.
ایران و روسیه به دنبال شکل‌دهی به نظم جدید منطقه‌ای هستند
احسان موحدیان، کارشناس مسائل قفقاز و روسیه در گفت‌وگو با خبرنگار ایمنا اظهار کرد: این سفر، سفری چندلایه است و اگرچه شاید بحث درباره پایان جنگ و یافتن راه‌هایی برای توقف تجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی در رأس موضوعات آن قرار داشته باشد، اما ابعاد این سفر بسیار فراتر از یک آتش‌بس ساده است. در واقع، این سفر یکی از نشانه‌های گذار از نظم بین‌الملل موجود به سمت نظمی جدید و تلاشی برای ایجاد هماهنگی راهبردی همه‌جانبه میان ایران و روسیه در آستانه شکل‌گیری نظم جدیدی است که پس از شکست آمریکا در دو جنگ اخیر در حال وقوع است.
وی افزود: این سفر در راستای راهبرد شبکه‌سازی ایران و روسیه و هماهنگی‌های دو طرف در حوزه‌های مختلف، از جمله ایجاد کریدورهای انتقال کالا و انرژی، اهمیت ویژه‌ای دارد. در کنار این مسائل، ایران شروط خود را برای پایان جنگ تکرار کرده و اعلام کرده است تا زمانی که شروطش محقق نشود، وارد مذاکره نخواهد شد. به عبارت دیگر، ایران زمانی پایان جنگ را می‌پذیرد که تمام حقوقش تأمین شود.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه با اشاره به موضع ایران در قبال مذاکرات تصریح کرد: ایران دیگر مذاکره از نقطه صفر را نمی‌پذیرد؛ زیرا می‌داند صرف مذاکره، با توجه به بدعهدی‌های آمریکا، نمی‌تواند زمینه‌ساز پایان جنگ باشد. آمریکا می‌خواهد گفت‌وگو را به ابزاری در کنار تهاجم و نقض عهد تبدیل کند.
موحدیان ادامه داد: از طرف دیگر، روسیه نیز آمادگی خود را برای پایان جنگ اعلام کرده است. دو طرف درباره ایجاد ترتیبات امنیتی منطقه‌ای بدون مداخله خارجی گفت‌وگو کرده‌اند که این موضوع نشان‌دهنده هماهنگی مواضع ایران و روسیه و همچنین چین است. مشورت درباره دوران پساجنگ و این هماهنگی‌ها می‌تواند تثبیت نقش ایران و روسیه در معادلات اوراسیا را به همراه داشته باشد.
وی گفت: این موضوع به‌ویژه در شرایطی اهمیت دارد که طرح‌هایی مانند مسیر ترامپ، با هدف دور زدن ایران و محاصره ایران، روسیه و چین، در جریان است. این هماهنگی‌ها کمک میکند ایران بتواند خط قرمزهای خود را حفظ کند و در برابر آمریکا و رژیم صهیونیستی و همچنین تحولات مربوط به کریدورها، پشتوانه لازم را داشته باشد.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه با اشاره به اهمیت کریدور شمال ـ جنوب بیان کرد: در کنار این مسائل، این بحث با احیا و ایجاد مسیر ریلی رشت ـ آستارا نیز پیوند می‌خورد؛ مسیری که به هر حال حلقه مفقوده بخش غربی کریدور شمال ـ جنوب است و تکمیل آن، اتصال ریلی ایران به روسیه و اروپا را از طریق جمهوری آذربایجان امکان‌پذیر میکند.
موحدیان افزود: این همان رویکردی است که پیش‌تر رئیس‌جمهور نیز بر آن تأکید کرده بود؛ یعنی تبدیل ایران به یک گره غیرقابل‌حذف در شبکه ترانزیتی منطقه. همچنین بحث ایجاد خط لوله انتقال گاز از روسیه به ایران مطرح است. گازی که از روسیه به ایران منتقل می‌شود، هم به رفع کمبود گاز داخلی ایران کمک میکند و هم جایگاه ایران را به‌عنوان مسیر ترانزیتی انتقال گاز روسیه به بازارهای کشورهای همسایه تثبیت خواهد کرد. این موضوع نیز مکمل همان راهبرد شبکه‌سازی ایران در حوزه انرژی است.
افزایش درآمد نفتی مسکو با اختلال در تنگه هرمز
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه درباره نگاه و منافع روسیه در جنگ گفت: روسیه به هر حال منافعی اقتصادی از این جنگ داشته است. یکی از این منافع، افزایش درآمدهای نفتی روسیه به دلیل اختلال در تنگه هرمز و کاهش عرضه نفت است که قیمت جهانی انرژی را به‌شدت افزایش داده است.
وی ادامه داد: از سوی دیگر، این شرایط فرصتی برای کاهش تحریم‌های روسیه به وجود آورده است؛ زیرا آمریکا تحت فشار حوزه انرژی قرار گرفته، مردم این کشور ناراضی هستند و بازار به انرژی نیاز دارد. در همین راستا، آمریکا برخی تحریم‌های نفتی روسیه را به‌طور موقت برداشته که این مسئله به نفع روسیه است.
موحدیان با اشاره به اهداف سیاسی و دیپلماتیک مسکو تصریح کرد: روسیه به دنبال میانجی‌گری است تا بتواند خود را به‌عنوان بازیگری ضروری و مهم در عرصه صلح و امنیت جهانی مطرح کند و اهرم فشاری در معادلات جهانی به دست آورد. در واقع، مسکو تلاش میکند با ایفای نقش یک کشور صلح‌آفرین، خود را به‌عنوان قدرتی جهانی، مسئول و دارای نفوذ در خاورمیانه معرفی کند و وجهه‌ای را که به دلیل جنگ اوکراین تا حدودی آسیب دیده است، ترمیم کند.
برگ برنده‌ای برای مذاکرات اوکراین
وی افزود: این میانجی‌گری به روس‌ها کمک میکند یک کانال ارتباطی با واشنگتن ایجاد کنند و برگ برنده‌ای در مذاکرات مربوط به اوکراین به دست بیاورند. مسکو می‌خواهد با نشان دادن توانایی خود در حل بحران میان ایران و غرب، امتیازاتی از غرب در ارتباط با جنگ اوکراین بگیرد و از انزوایی که آمریکا و اروپا تلاش می‌کنند به دلیل این جنگ بر روسیه تحمیل کنند، بکاهد.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه ادامه داد: در واقع، این همان کاری است که پاکستان انجام داد و می‌خواهد وجهه خود را بهبود ببخشد و به‌عنوان کشوری که همواره درگیر بحران‌های سیاسی، تروریسم و مسائل مشابه است، تصویر متفاوتی از خود ارائه کند. روسیه نیز می‌خواهد از گرفتار شدن در انزوای دیپلماتیک جلوگیری کند و جایگاه خود را در معادلات بین‌المللی حفظ کند. میانجی‌گری در این بحران به این هدف کمک خواهد کرد.
موحدیان با اشاره به نگرانی‌های امنیتی روسیه از تداوم جنگ گفت: از طرف دیگر، روسیه از این جهت نیز به دنبال صلح است که می‌داند اگر این درگیری‌ها ادامه پیدا کند، ممکن است به مناطق پیرامونی خلیج فارس و فضای پساشوروی سرریز شود و چنین وضعیتی منافع روسیه را به خطر بیندازد.
وی افزود: همچنین روسیه در ایران سرمایه‌گذاری‌های زیادی انجام داده و نمی‌خواهد این سرمایه‌گذاری‌ها آسیب ببینند؛ به‌ویژه در مناطق شمالی ایران. مسکو می‌خواهد بتواند کریدور شمال ـ جنوب را تکمیل کند و در شرایط جنگی، امکان توسعه همکاری‌های هسته‌ای دو طرف نیز وجود ندارد. این مسئله هم انگیزه دیگری برای روسیه است تا جنگ به پایان برسد.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه خاطرنشان کرد: به هر حال، هدف روسیه این نیست که در چنین شرایطی ایران را رها کند یا شاهد تضعیف ایران باشد. ایران یک دوست و شریک برای روسیه است و مسکو می‌خواهد ایران را برای خود حفظ کند و وضعیت موجود را به شکلی تغییر دهد که خطرات آن کمتر از منافعش باشد و بتواند برنامه‌های خود را در منطقه راحت‌تر پیش ببرد.
موحدیان با اشاره به اهداف سفر و دیدارهای انجام‌شده در مسکو اظهار کرد: این سفر و دیدار بیش از هر چیز نشان می‌دهد که روسیه به دنبال آن است که دیگر تنها تماشاگر این بحران نباشد، بلکه به یک میانجیگر تبدیل شود که هم برای تأمین منافع خود و هم برای کمک به ایران تلاش میکند.
تبدیل شدن این جنگ به جنگ تمام عیار برای روسیه مایه نگرانی است
وی ادامه داد: از طرف دیگر، روسیه به دنبال آن است که در مدیریت بحرانی که نگران خارج شدن آن از کنترل و آسیب دیدن منافع خود در نتیجه آن است، نقش ایفا کند. همان‌طور که اشاره کردم، روسیه از این جنگ منافعی به دست می‌آورد، اما تبدیل شدن این درگیری به یک جنگ تمام‌عیار و خارج از کنترل، مایه نگرانی مسکو است.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه با اشاره به هشدار وزارت خارجه روسیه به شهروندان این کشور برای خروج از ایران تصریح کرد: اینکه وزارت خارجه روسیه به شهروندان خود برای خروج از ایران هشدار می‌دهد، آن هم پس از سفر آقای رضایی به مسکو، نشان می‌دهد که مسکو خطر بازگشت جنگ را نیز جدی گرفته است.
موحدیان افزود: نکته دیگر این است که روسیه می‌خواهد به آمریکا نشان دهد در این بحران کانال‌هایی در اختیار دارد و می‌تواند در آن نقش‌آفرینی کند. از طرف دیگر، مسکو امیدوار است در مذاکرات مربوط به صلح اوکراین نیز امتیازات لازم را به دست بیاورد.
وی گفت: روسیه با این نقش‌آفرینی، از نفوذ بیش از حد آمریکا نیز جلوگیری میکند، با ایران همراهی میکند و تهران را در کنار خود نگه می‌دارد. ایران هم به هر حال از این سفر برای رایزنی درباره شکل‌دهی به ترتیبات امنیتی پساجنگ و یافتن راه‌هایی برای مقابله با آمریکا استفاده میکند و درباره معماری امنیتی آینده به گفت‌وگو می‌پردازد.
کارشناس مسائل قفقاز و روسیه با تأکید بر اینکه این سفر به طور حتم به معنای پایان جنگ نیست، بیان کرد: در واقع، شاهد ورود به مرحله جدیدی از مدیریت بحران در این جنگ هستیم و به نظر نمی‌رسد این سفر به‌تنهایی باعث پایان جنگ شود. به هر حال، آمریکا می‌خواهد پیروز این جنگ باشد و نمی‌تواند در شرایط فعلی جنگ را رها کند؛ زیرا چنین اقدامی برای واشنگتن به معنای سرشکستگی خواهد بود و می‌تواند موجب تهاجمی‌تر شدن رفتار چین و روسیه شود.
موحدیان در پایان خاطرنشان کرد: با این حال، ایران نیز با درک این مسئله به دنبال آن است که از میانجیگرانی استفاده کند که نفوذ داشته باشند و بتوانند در معادلات قدرت به ایران کمک کنند و منافع کشور را تأمین کنند. روسیه نیز براساس منافعی که دارد، می‌خواهد در این زمینه نقش‌آفرینی کند و مدیریت بحران را برعهده بگیرد.
به گزارش ایمنا، در نهایت، سفر رضایی به مسکو را می‌توان نشانه‌ای از تلاش تهران برای بهره‌گیری از ظرفیت‌های دیپلماتیک و سیاسی متحدان خود در مقطعی حساس دانست؛ اما اهمیت این سفر تنها به نتیجه میانجی‌گری روسیه محدود نمی‌شود. آنچه در بلندمدت اهمیت بیشتری دارد، جایگاهی است که ایران و دیگر قدرت‌های منطقه‌ای در معادلات پس از جنگ به دست خواهند آورد؛ معادلاتی که ممکن است نه‌تنها چهره امنیتی غرب آسیا، بلکه توازن قدرت در نظام بین‌الملل را نیز دستخوش تغییر کند.