بیماری کبد چرب به کودکان رسید؛ هیچ‌کس در امان نیست
کبد چرب سال‌هاست که از یک یافته نسبتاً معمول در سونوگرافی‌ها به یکی از دغدغه‌های جدی سلامت تبدیل شده؛ بیماری‌ای که بسیاری از مبتلایان حتی از وجود آن خبر ندارند و ممکن است سال‌ها بدون علامت پیش برود،...
کبد چرب سال‌هاست که از یک یافته نسبتاً معمول در سونوگرافی‌ها به یکی از دغدغه‌های جدی سلامت تبدیل شده؛ بیماری‌ای که بسیاری از مبتلایان حتی از وجود آن خبر ندارند و ممکن است سال‌ها بدون علامت پیش برود، وضعیتی که در ادامه می‌تواند به التهاب، فیبروز، سیروز، نارسایی کبد و حتی نیاز به پیوند کبد منجر شود. این نکته را سیدامیرپاشا طبائیان، معاون آموزشی و پژوهشی سازمان نظام پزشکی و متخصص گوارش و کبد مطرح می‌کند و با با هشدار نسبت به روند افزایشی ابتلا به این بیماری عنوان می‌کند: بر اساس مطالعات مختلف، شیوع کبد چرب در ایران حدود ۳۳ تا ۳۵ درصد برآورد شده که حتما در مطالعات جدیدتر بالاتر هم می‌تواند باشد.
به این ترتیب، بخش قابل توجهی از جمعیت کشور با درجاتی از این بیماری زندگی می‌کنند؛ بیماری‌ای که دیگر نمی‌توان آن را یک مشکل ساده و بی‌اهمیت تلقی کرد. او در تلویزیون همشهری درباره این بیماری نکات و توصیه‌های مهمی را مطرح می‌کند که بخشی از آن را در ادامه می‌خوانید.
یک‌سوم جمعیت در معرض کبد چرب
طبائیان می‌گوید: ۳۵ درصد ابتلا، عدد بالایی است و در بسیاری از کشورهای جهان نیز شیوع بالای کبد چرب گزارش شده است. با این حال، ایران نیز در زمره کشورهایی قرار دارد که تعداد مبتلایان قابل توجه است.
او با تاکید بر این که مهم‌ترین عامل افزایش شیوع کبد چرب، تغییر سبک زندگی است ادامه می‌دهد: کم‌تحرکی، اضافه‌وزن و تغذیه نامناسب در کنار هم زمینه را برای تجمع چربی در کبد فراهم کرده‌اند. افزایش مصرف فست‌فودها، غذاهای فرآوری‌شده و روغن‌های نامناسب نیز به این وضعیت دامن زده است. این تغییر سبک زندگی حتی سن ابتلا را پایین آورده است.
به گفته این متخصص در گذشته کبد چرب در کودکان و نوجوانان کمتر دیده می‌شد، اما امروز حتی کودک ۹ ساله مبتلا به این بیماری نیز وجود دارد؛ موضوعی که عمدتاً با چاقی، کم‌تحرکی و الگوی غذایی نامناسب ارتباط دارد.
وقتی کبد چرب به پیوند می‌رسد
یکی از نگران‌کننده‌ترین تغییرات در الگوی بیماری‌های منجر به پیوند کبد، افزایش نقش کبد چرب است و طبائیان در این باره توضیح می‌دهد: در گذشته هپاتیت B و C از مهم‌ترین علل پیوند کبد بودند، اما با کنترل بهتر این بیماری‌ها، سهم آنها در نیاز به پیوند کاهش یافته است. در مقابل، گروهی از مبتلایان به کبد چرب پس از سال‌ها دچار التهاب و سپس فیبروز کبد می‌شوند و در نهایت ممکن است به سیروز و نارسایی کبد برسند. به گفته این متخصص، این بیماران اکنون در میان گروه‌های مهم نیازمند پیوند کبد قرار گرفته‌اند.
البته این متخصص تاکید می‌کند که پیوند کبد نیز راه‌حلی ساده و در دسترس برای همه بیماران نیست. کبد مناسب برای پیوند همیشه در دسترس نیست و پس از پیوند نیز بیمار به مراقبت‌های طولانی‌مدت و مصرف دارو نیاز دارد. دوره نقاهت نیز می‌تواند دشوار باشد و پیوند الزاماً به معنای بازگشت کامل و فوری به شرایط عادی زندگی نیست.
بیماری که ممکن است هیچ علامتی نداشته باشد
مشکل مهم کبد چرب این است که در بسیاری از موارد، بیمار هیچ علامتی ندارد. طبائیان در این باره هم عنوان می‌کند: حتی درجات بالاتر کبد چرب نیز ممکن است بدون علامت باقی بماند و بیمار زمانی متوجه آسیب کبدی شود که بیماری وارد مراحل پیشرفته شده است. خستگی و ضعف یا احساس ناراحتی در قسمت راست شکم از علائم احتمالی هستند، اما اختصاصی نیستند و در بسیاری از بیماری‌های دیگر نیز دیده می‌شوند. کبد چرب معمولاً درد مشخصی ایجاد نمی‌کند و به همین دلیل نمی‌توان تنها بر اساس علائم، وجود یا شدت آن را تشخیص داد.
او ادامه می‌دهد: در مراحل پیشرفته، علائم جدی‌تری مانند تجمع مایع در شکم، واریس مری و خونریزی ممکن است ایجاد شود؛ عوارضی که می‌توانند خطرات جدی برای بیمار به همراه داشته باشند.
چه کسانی باید بیشتر مراقب باشند؟
کبد چرب بخشی از مجموعه‌ای از اختلالات متابولیک است و در افرادی که چاقی شکمی، فشار خون بالا، چربی خون بالا، قند خون مرزی یا دیابت دارند، احتمال ابتلا بیشتر است. طبائیان با بیان این مطلب عنوان می‌کند: افراد مبتلا به دیابت و افراد دارای اضافه‌وزن قابل توجه، به‌ویژه کسانی که چربی شکمی زیادی دارند، باید با نظر پزشک بررسی شوند. سونوگرافی و آزمایش‌های مربوط به آنزیم‌های کبدی از بررسی‌های اولیه هستند و در صورت نیاز، فیبرواسکن یا الاستوگرافی می‌تواند میزان چربی و سفتی کبد و احتمال وجود فیبروز را مشخص کند.
با این حال، او تأکید می‌کند که غربالگری کبد چرب برای همه افراد به صورت روتین توصیه نمی‌شود و بررسی باید بر اساس عوامل خطر و نظر پزشک انجام شود.
هر آنزیم بالای کبد، کبد چرب نیست
یکی از اشتباهات رایج، نسبت دادن هر افزایش آنزیم کبدی به کبد چرب است و طبائیان در این باره هشدار می‌دهد: بالا بودن آنزیم‌های کبدی لزوماً به معنای ابتلا به کبد چرب نیست و بیماری‌هایی مانند هپاتیت B، هپاتیت C و هپاتیت خودایمنی نیز می‌توانند چنین وضعیتی ایجاد کنند. از سوی دیگر، طبیعی بودن آنزیم‌های کبدی نیز کبد چرب را رد نمی‌کند؛ ممکن است فردی کبد چرب قابل توجه داشته باشد اما آنزیم‌های کبدی او هنوز افزایش نیافته باشند. بنابراین تشخیص باید بر اساس مجموعه‌ای از بررسی‌ها و با نظر پزشک انجام شود.
لاغرها هم از کبد چرب در امان نیستند
کبد چرب تنها مشکل افراد چاق نیست و به گفته طبائیان، برخی افراد لاغر نیز به دلیل عوامل ژنتیکی، خانوادگی یا اختلالات چربی خون ممکن است به کبد چرب مبتلا شوند. البته این نوع کبد چرب شیوع کمتری دارد، اما لاغر بودن به تنهایی مصونیت ایجاد نمی‌کند و در هر صورت، رعایت تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و پرهیز از کم‌تحرکی برای این افراد نیز ضروری است.
از قند و چربی تا فست‌فود
برای پیشگیری از کبد چرب، تغییر سبک زندگی مهم‌ترین اقدام است. کاهش کم‌تحرکی، ورزش منظم و جلوگیری از افزایش وزن، به‌ویژه چاقی شکمی، از مهم‌ترین توصیه‌ها هستند. طبائیان البته به این نکته اشاره می‌کند که نباید تصور کرد تنها غذاهای چرب به کبد آسیب می‌زنند. کربوهیدرات‌ها نیز در صورت مصرف بیش از نیاز می‌توانند در بدن به چربی تبدیل شوند. بنابراین مصرف نان، برنج، ماکارونی و شیرینی نیز باید متعادل باشد. فست‌فودهای پرچرب، روغن‌های نامناسب، کره و خامه نیز از جمله مواد غذایی هستند که بهتر است مصرف آنها محدود شود. در مقابل، مصرف متعادل میوه و سبزیجات تازه باید در برنامه غذایی قرار داشته باشد.
میوه دشمن کبد نیست
در فضای مجازی گاهی ادعا می‌شود که میوه باعث کبد چرب می‌شود یا افراد مبتلا به کبد چرب باید میوه را حذف کنند؛ ادعایی که طبائیان آن را رد می‌کند و می‌گوید: میوه حاوی قند طبیعی و کالری است و باید در حد متعادل و به عنوان میان‌وعده مصرف شود، اما حذف کامل میوه و سبزیجات توصیه نمی‌شود.
او ادامه می‌دهد: البته افراد مبتلا به دیابت یا برخی بیماری‌های گوارشی ممکن است نیازمند محدودیت یا انتخاب نوع خاصی از میوه باشند و این موضوع باید متناسب با شرایط فرد تعیین شود. همچنین این متخصص تأکید می‌کند که ادعای ارتباط مستقیم میان نوشیدن آب یخ و ایجاد کبد چرب، پشتوانه علمی ندارد.
ورزش به تنهایی کافی نیست
طبائیان به این نکته هم اشاره می‌کند که ورزش یکی از پایه‌های اصلی پیشگیری و درمان کبد چرب است، اما تاکید می‌کند که به تنهایی کافی نیست و اگر فرد در کنار ورزش همچنان تغذیه نامناسب داشته باشد یا از برخی داروها و مواد آسیب‌زا استفاده کند، ممکن است همچنان در معرض بیماری قرار داشته باشد.
به گفته او، حتی برخی ورزشکاران نیز به دلیل مصرف داروهای آنابولیک و استروئیدی ممکن است دچار آسیب کبدی شوند. بنابراین ورزش باید در کنار تغذیه مناسب و پرهیز از عوامل آسیب‌زا دنبال شود.
آمپول لاغری؛ برای همه نیست
کاهش وزن یکی از مهم‌ترین پایه‌های درمان کبد چرب است و طبائیان در این باره هم توضیح می‌دهد: اولویت با اصلاح تغذیه و افزایش فعالیت بدنی است، اما اگر فرد با وجود تلاش کافی نتواند وزن خود را کاهش دهد، داروهای کاهش وزن یا در برخی موارد جراحی می‌توانند با نظر پزشک مطرح شوند.
او تأکید می‌کند که داروهای لاغری باید بر اساس شرایط بیمار تجویز شوند و مصرف خودسرانه آنها قابل قبول نیست. برخی از این داروها می‌توانند در افراد مبتلا به چاقی و کبد چرب، به کاهش وزن و حتی بهبود فیبروز کمک کنند. در عین حال، کاهش توده عضلانی یکی از نگرانی‌ها در زمان کاهش وزن سریع است. به همین دلیل افرادی که با تجویز پزشک از داروهای کاهش وزن استفاده می‌کنند، باید در کنار آن ورزش هوازی و تمرینات قدرتی و دریافت پروتئین کافی را نیز مورد توجه قرار دهند.
داروی جدید، جایگزین سبک زندگی نیست
به گفته طبائیان، درمان اصلی کبد چرب همچنان کاهش وزن، اصلاح تغذیه و ورزش است و دارو نمی‌تواند جایگزین این اقدامات شود. البته او به داروی جدیدی هم اشاره می‌کند که برای گروه مشخصی از بیماران مبتلا به کبد چرب همراه با فیبروز مورد تأیید قرار گرفته و اکنون در ایران نیز تولید می‌شود. با این حال، تأکید می‌کند که این دارو برای همه مبتلایان به کبد چرب نیست و حتی هر فرد مبتلا به فیبروز نیز الزاماً کاندید مصرف آن نیست. تشخیص میزان فیبروز و شدت بیماری هم با بررسی‌های تخصصی، از جمله الاستوگرافی یا فیبرواسکن، انجام می‌شود و تجویز دارو باید بر اساس شرایط هر بیمار باشد.
پاکسازی کبد؛ یک وعده بی پشتوانه
یکی از نگرانی‌های طبائیان به عنوان متخصص گوارش و کبد تبلیغات مربوط به «پاکسازی کبد» در فضای مجازی است و می‌گوید: چیزی به نام پاکسازی کبد به معنایی که در تبلیغات فضای مجازی مطرح می‌شود، وجود ندارد و مردم نباید برای درمان کبد چرب به سراغ داروهای ناشناخته بروند.
به گفته او، گیاهی بودن یک ماده به معنای بی‌ضرر بودن آن نیست و مواردی از آسیب جدی کبدی در اثر مصرف برخی فرآورده‌های گیاهی نیز دیده شده است. دارو چه گیاهی باشد و چه شیمیایی، باید از نظر ترکیبات، دوز، کیفیت و عوارض بررسی شده و تحت نظر پزشک مصرف شود.
طبائیان میان متخصصان طب سنتی دارای تحصیلات دانشگاهی و افرادی که بدون مجوز و دانش پزشکی اقدام به درمان و تجویز می‌کنند، تفاوت قائل می‌شود و هشدار می‌دهد که توصیه‌های افراد فاقد صلاحیت می‌تواند سلامت بیماران را به خطر بیندازد.
پیشگیری، مهم‌تر از پیوند
کبد چرب در بسیاری از موارد بیماری قابل پیشگیری است. کاهش وزن، افزایش فعالیت بدنی، تغذیه متعادل، کنترل دیابت و چربی خون و پرهیز از مصرف بی‌رویه داروها می‌تواند خطر پیشرفت بیماری را کاهش دهد. طبائیان معتقد است نظام سلامت و رسانه‌ها باید بیش از گذشته روی پیشگیری و افزایش سواد سلامت مردم تمرکز کنند؛ چرا که هدف اصلی نباید تنها درمان بیماری در مراحل پیشرفته باشد. اگر کبد چرب در مراحل اولیه جدی گرفته شود، می‌توان از رسیدن بیمار به فیبروز، سیروز و در نهایت نیاز به پیوند کبد جلوگیری کرد.