آبخیزداری مدرن؛ کلید رهایی قم از بحران کم آبی

سیداحسان حائری.  گروه شهرستان ها:

استان قم طی سال های گذشته و درپی تشدید خشکسالی ها، با افزایش بحران آب مواجه شده، این درحالی است که به گفته کارشناسان حتی در این شرایط هم می توان با اعمال مدیریت صحیح و اتخاذ و اجرای تدابیر صحیح، مخاطرات و پیامد های کم آبی را کاهش داد.

از جمله تدابیری که در این شرایط توصیه شده، مهار روان آب هاست ؛اقدامی که در قالب آبخیزداری  مدرن باید در دستور کار قرار گیرد. 

مهم‌ترین هدف آبخیزداری

هادی دهقان، معاون آبخیزداری اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم، در گفتگو با خبرنگار اطلاعات به تشریح ابعاد مختلف این موضوع پرداخت.

 وی با بیان این که مهم‌ترین هدف آبخیزداری، کنترل سیلاب از طریق مدیریت پوشش گیاهی و احداث سازه‌های آبخیزداری است،افزود: با این اقدامات، سرعت حرکت آب باران کاهش می‌یابد و از وقوع سیلاب‌های مخرب جلوگیری می‌شود؛ در عین حال، کاهش سرعت روان‌آب باعث می‌شود فرصت بیشتری برای نفوذ آن به سفره‌های آب زیرزمینی فراهم شود و دبی قنوات افزایش پیدا کند .

دهقان حفاظت از خاک، جلوگیری از فرسایش آبی، کاهش تخریب اراضی کشاورزی، تقویت منابع آب زیرزمینی، افزایش بهره‌وری کشاورزی و منابع طبیعی و بهبود وضعیت مراتع و جنگل‌ها را از دیگر اهداف آبخیزداری برشمرد و گفت: این اهداف در قالب ۳ دسته فعالیت دنبال می‌شود، نخست انجام اقدامات بیولوژیک مانند نهال‌کاری، کپه‌کاری، بذرپاشی و مرتع‌کاری ؛دوم اقدامات مکانیکی و سازه‌ای مانند احداث بندهای سنگ و ملاتی، گابیونی و خاکی و تراس‌بندی دامنه‌های شیب‌دار و سرانجام انجام اقدامات مدیریتی و ترویجی مانند آموزش جوامع محلی و مدیریت 

چرای دام.

 کاهش ۴۰ درصدی هدررفت آب

معاون آبخیزداری استان قم درباره میزان دقیق جلوگیری از هدررفت آب در طرح‌های آبخیزداری توضیح داد: نمی‌توان یک عدد ثابت و یکسان برای همه مناطق تعیین کرد، زیرا این میزان به عواملی نظیر شرایط اقلیمی، نوع خاک، شیب زمین و نوع عملیات اجرایی در هر حوزه آبخیز بستگی دارد.

وی در ادامه از افزایش نرخ نفوذ آب به سفره‌های زیرزمینی، کاهش تبخیر و همچنین کاهش فرسایش و رسوب‌گذاری به عنوان  ۳ نتیجه  اصلی اجرای آبخیزداری یاد و تصریح کرد: به‌طور متوسط ۳۰تا ۴۰درصد از پتانسیل هدررفت آب در پروژه‌های آبخیزداری با مدیریت و مهار روان‌آب‌ها کنترل می‌شود و این جریان‌های سطحی به چرخه مصرف کشاورزی و تغذیه چاه‌ها و قنوات بازمی‌گردند.

۳۰۰هزار هکتار زیر پوشش آبخیزداری

به گفته دهقان، عرصه‌های تحت مدیریت منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم بیش از ۹۰۰هزار هکتار وسعت دارد که بیش از ۳۰۰هزار هکتار آن تاکنون تحت پوشش طرح‌ها و پروژه‌های آبخیزداری قرار گرفته است.

وی کنترل سیلاب‌های پردیسان را یکی از نمونه‌های موفق این طرح‌  دانست و گفت: فعالیت‌های آبخیزداری در بالادست پردیسان، به‌ویژه در دهه ۹۰، انجام شد و با وجود بارندگی‌های سنگین سال‌های ۱۳۹۸و ۱۳۹۹، عملا دیگر شاهد سیلاب‌های مخرب گذشته در این منطقه نبودیم. به گفته وی، در رودخانه قمرود و دیگر نقاط استان نیز با انجام فعالیت‌های آبخیزداری، سیلاب‌های کمتری رخ داده و خسارت‌های ناشی از سیل کاهش یافته است.

احیای قنات و بازگشت مردم به دیزار

یکی از نمونه‌های ملموس اثرگذاری آبخیزداری بر منابع آب زیرزمینی، به گفته دهقان، روستای دیزار است؛ روستایی که پیش‌تر با کمبود شدید آب مواجه بود، قناتش رو به خشک‌شدن می‌رفت و بسیاری از ساکنانش مهاجرت کرده بودند که با اجرای عملیات آبخیزداری و احداث ۳ بند کوچک در آبراهه‌های این روستا، قنات احیا شد، مهاجرت معکوس شکل گرفت، سطح زیر کشت افزایش یافت و تولید محصولات کشاورزی نیز رونق یافت.

دهقان تأکید کرد : اجرای عملیات آبخیزداری و کنترل روان‌آب،  ۲ نتیجه دارد، هم از خسارت سیل جلوگیری می‌کند و هم بخشی از روان‌آب‌های کنترل‌شده به سفره‌های زیرزمینی وارد می شود که به افزایش سطح آب زیرزمینی، گسترش اراضی زیر کشت و جلوگیری از فرونشست زمین کمک می‌کند.

امکان آبخیزداری در اراضی شخصی

معاون آبخیزداری استان قم با بیان این که اجرای طرح‌های آبخیزداری محدود به اراضی ملی و دولتی نیست، گفت: کشاورزانی که در زمین‌های شخصی خود با عبور آبراهه مواجه هستند، می‌توانند به‌صورت مشارکتی درخواست احداث بند سنگ و ملاتی یا گابیونی کنند تا ضمن مهار سیلاب، آب بیشتری به قنوات برسد. در اراضی شیب‌دار نیز اجرای تراس‌بندی و سکوبندی می‌تواند سطح زیر کشت را افزایش دهد و زمینه توسعه باغ‌ها و افزایش تولید را فراهم کند.

وی افزود:اجرای آبخیزداری در اراضی ملی و دولتی نیز عمدتا با اعتبارات دولتی انجام می‌شود و منافع عمومی دارد؛ برای نمونه، عملیات آبخیزداری در بالادست یک قنات روستایی می‌تواند دبی قناتی را که مورد استفاده کل روستاست، افزایش دهد .

 ضرورت گذار به مدیریت جامع حوزه آبخیز

دهقان همچنین بر ضرورت حرکت از آبخیزداری سنتی به سمت مدیریت جامع حوزه آبخیز تأکید کرد و گفت: پس از حدود ۳۰سال اجرای سازمان‌یافته آبخیزداری در کشور، اکنون زمان آن رسیده است که رویکردی مدرن، کل‌نگر و چندجانبه در پیش گرفته شود.

به گفته وی در روش‌های سنتی به طور معمول تمرکز فقط بر مهار آب یا جلوگیری از فرسایش خاک بوده است ، اما در مدیریت جامع باید همه عناصر یک حوزه آبخیز به‌صورت یکپارچه و مرتبط با هم مدیریت شوند؛ برای مثال، هنگام ساخت یک سد برای مهار سیلاب، باید تأثیر آن بر کشاورزی پایین‌دست، اکوسیستم رودخانه، کیفیت آب و معیشت مردم نیز در نظر گرفته شود.

دهقان مشارکت جوامع محلی را بخش جدایی‌ناپذیر مدیریت جامع دانست و گفت: پروژه‌های آبخیزداری بدون مشارکت فعال مردم محلی معمولا با شکست مواجه می‌شود.

معاون آبخیزداری استان قم  افزود: آموزش و ایجاد انگیزه اقتصادی برای ساکنان محلی نیز اهمیت زیادی دارد؛ برای نمونه، در صورت محدودشدن فعالیت‌هایی مانند چرای بی‌رویه دام، باید از ظرفیت‌هایی مانند زنبورداری و گردشگری برای تأمین درآمد جایگزین مردم بهره گرفت.

وی همچنین تأکید کرد : در مدیریت جامع حوزه آبخیز، همه دستگاه‌های اجرایی باید با یکدیگر همکاری کنند تا هدف نهایی، یعنی حفظ اکوسیستم حوزه آبخیز و دستیابی به توسعه پایدار، محقق شود.